İKİ DİPLOMAT 1 GENERAL VE KUZEYDOĞU CEPHESİ 23.12.2018 20878 Kez Okundu

 BİR AVUÇ AKILLI CUMHURİYETÇİ DİPLOMAT - BİR GENERAL VE KUZEYDOĞU (RUS-GÜRCÜ-ERMENİ) CEPHESİNDE CUMHURİYETÇİLERİN BÜYÜK BAŞARISI

Derleyen Dr. Salahi R. Sonyel
(Nisan 1920 - Mart 1921 Kurtuluş Savaşı Günlerinde Doğu Siyasetimiz)

 

Mustafa Kemal´in çağrısı üzerine, Türkiye´nin işgal altında olmayan bölgelerinden ivedilikle seçilen milletvekilleri ve İtilaf devletlerinin İstanbul’u resmen işgal etmeleri üzerine Anadolu´ya geçen bazı Osmanlı mebuslarından oluşan Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920´de Ankara´da ilk oturumunu yapıyor; üyeleri arasından en yaşlı olan Şerif Bey´i geçici başkan seçiyordu. Oturumu açan Şerif Bey, Padişahlıkla Halifeliğin, Başkentle yönetimin özgürlükten yoksun bırakıldıklarını; Türk ulusunun, İtilaf devletlerinin zorla kabul ettirmek istedikleri "yabancı köleliğine" karşı çıkarak uluslar ilkesi (self-determinasyon) ve tam bağımsızlık yolunda direnmek azminde olduğunu açıklıyordu.

Bu açıklamanın ardından daimi başkan seçimine geçiliyor; bu göreve Mustafa Kemal seçiliyordu. Ertesi günkü oturumda söz alan BMM Başkanı Mustafa Kemal, yurttaki olağanüstü durumdan ötürü bir yönetim kurulmasının gerekli olduğunu ve Türk ulusunun kaderine ancak bu ulusu temsil eden BMM´nin yön verebileceğini; esasen BMM´nin yurtta en üstün kuruluş olduğunu açıklıyordu.

Mustafa Kemal´e göre Meclis, yürütme yetkisini kendi üyeleri arasından seçilen bir Bakanlar Kuruluna (Heyet-i Vükelâ) devrediyor, Meclis Başkanı, Bakanlar Kuruluna da başkanlık ediyordu. Böylece Meclis, yürütme yetkisini "vekâleten" Bakanlara devrediyor, ama yasama gücünü kendi yetkisinde bırakıyordu. Mustafa Kemal, daha sonra bu yönetimi kamu egemenliğine dayanan "halk hükümeti" olarak niteliyor, ama gerçekte her bakımdan bir Cumhuriyet olduğunu açıklamıyordu.

Anadolu´nun ortasında kurulan bu ihtilâl yönetimi, o günlerin zorluklarını göz önünde tutarak, görünürde İstanbul’da İtilaf devletlerinin tutsağı saydığı Halife-Padişahı sözde kurtarmak için didiniyor; bağlılık beyan ettiği bu katın, her türlü baskı ve zorlamadan kurtulunca, BMM´nin saptayacağı türesel görevi üstleneceğini açıklıyor; gerçekte yurt ve ulusu kurtararak tam egemenlik ve bağımsızlığa kavuşturmak yönünde direniyor"; bu amaçla milletvekilleri Mecliste and içiyorlardı

Mustafa Kemal, 30 Nisanda İtilaf devletleri ve yansız ülkelerin Dışişleri Bakanlarına gönderdiği notada, bu amaçları yeniden yansıtıyor; İstanbul’un işgalini tekrar protesto ederek, Halife-Padişahla onun Başkenti yabancıların egemenliği altında kaldığı sürece BMM´nin, Türkiye´nin kaderine yön vermek kararını aldığını bildiriyordu. Mustafa Kemal´e göre, İstanbul yönetiminin buyruk ve fetvaları etkisizdi. Türk ulusu, "kutsal haklarını" savunmak ve "onurlu barış" elde etmek azmindeydi. Padişaha gönderdiği telyazısında, ulusun, Padişahlık katının yetki ve itibarını savunmak, "din düşmanlarını" yurt dışı etmek, ulusal bağımsızlığı geri getirmek amacıyla BMM´ni kurarak silâha sarıldığını bildiriyor; ulusal savunmayı Padişaha karşı bir ihtilâl gibi göstermeye çalışan "hainlere" kulak asmamasını öneriyor; "kendi hükümetimizin yönetimi altında bedbaht ve yoksul yaşamak, yabancı esareti pahasına nail olacağımız huzur ve saadete bin kez yeğdir" diyerek, ulusun Padişah katına güveni olduğunu belirtiyordu. Ama Padişahla kukla yönetimi, ulusal akımı ortadan kaldırmak için harekete geçiyor; bu akımın önderlerini gıyaben ölüme mahkûm ediyorlardı". Bu davranışı yurda ihanet olarak niteleyen Cumhuriyetçiler, Damat Ferit yönetimini tanımayı reddetmekle kalmıyor; BMM´nin 7 Haziran 1920 günkü oturumunda, Dr. Adnan (Adıvar)´ın önerdiği ve Aydın milletvekili Cami Bey´le (Baykurt) diğer 9 milletvekilinin destekleyerek Meclisçe kabul edilen bir önergeyle, İstanbul yönetiminin 16 Mart ı920´den sonra (Başkentin İtilaf gücü tarafından resmen işgal edildiği gün) imzalamış bulunduğu tüm antlaşma, anlaşma ve sözleşmeleri geçersiz sayıyorlardı.


Bundan sonra Büyük Millet Meclisi (BMM), Mustafa Kemal´in başkanlığı altında yürütme yetkisini uygulayacak bir Bakanlar Kurulu seçiyor; dış işlerini Dışişleri Bakanlığına (Hariciye Vekâleti) devrediyordu. Dış konularla ilgili olarak Bakanlar Kurulunda alınan önemli kararlar, BMM´ince titizlikle murakabe ediliyor; çoğu defalar Meclisin kapalı oturumlarında görüşülüyordu. Bakanlar Kurulu yetkisini aşar veya Meclise danışmamak yoluna giderse, Mecliste sert bir dille eleştirilirdi".
BMM´nin dış işlerle ilgili hizmeti hemen hemen yoktan başlayarak tedricen gelişiyordu. Anadolu´ya geçen birçok Ordu Komutanlarını ancak az sayıda Osmanlı diplomatı örnek olarak alıyor; birçok Osmanlı diplomatları, İstanbul’daki rahatlığı Ankara´daki bellisiz duruma yeğ tutuyorlardı. Böylece Cumhuriyetçilerin dış servisi Osmanlı diplomatlarının deney ve inceliklerinden yoksun bulunuyor, ama yetenek, zekâ ve ileri görüşlülükten yoksun bulunmuyordu. Halide Edip Adıvar´ın anlattığıma göre, BMM´nin Dış Servisi, Mus-tafa Kemal´in karargâhının bulunduğu Tarım Okulunun bir odasında çalışmalarına başlıyor; 1920 yılı yazında bu serviste siyasal işlerle uğraşan bir müsteşarla bir danışman görevli bulunuyor; daha sonra onlara başka görevliler de katılıyordu".

Cumhuriyetçilerin dış siyasa açısından amaçları şunlardı:1. Misak-ı Milli´yi (Ulusal And) uygulamak; 2.Türkiye´nin dış ülkelerde tanınmasını sağlamak; 3. çeşitli savunma, saldırma, dostluk ve ittifak antlaşmalarının çerçevesi içinde maddi ve manevi yardım elde etmek; ve 4. bu amaçlara ulaşabilmek için her türlü propaganda araçlarına başvurmak. BMM bu amaçları oybirliğiyle destekliyor, ancak bunlara ulaşabilmek için uygulanacak usuller konusunda milletvekilleri arasında görüş ayrılıklar başgösteriyordu.

Osmanlı imparatorluğu Batılı devletlerce yenilgiye uğratılarak bölüşüldüğünden, milletvekillerinden bir grup, Doğu ile ilişki kurulması görüşünden yanaydı. Komünist, Bolşevik, Turancı, İslamcı ve İdealistlerden oluşan ve Batılılardan âdeta nefret eden bu grup, "Şark Mefkuresine" (Doğu İdealine) inanıyor; Bolşevizm ve Sovyet yönetimi sisteminden etkilenerek itilâf devletlerine, kapitalizmle emperyalizme karşı savaşmak amacıyla Anadolu´da bir Sovyet sistemi kurulmasından yanaydı.

Diğer karma bir grup da, Birleşik Amerika Cumhurbaşkanı Woodrow ´Wilson´un uluslar (self-determinasyon) ilkesine – kendi kaderini yine kendisinin saptaması ilkesine — ve tüm ulusların bağımsızlık hakkını tanıyan “Batı Ideali´ne” inanıyordu. Bu gruba göre, İtilaf devletleri Osmanlı İmparatorluğuna karşı ne kadar haksızca davranırlarsa davransınlar, Birleşik Amerika ve gerekirse Fransa, İtalya ve İngiltere´den çok yardım görecek olan Türkiye Batı yanlısı olmalıydı.

BMM´inde bu iki gruba ek olarak fazlasıyla tutucu "ulema"dan oluşan daha homojenik ve dinci bir hiziple, İttihat ve Terakki Derneğine mensup fırsat düşkünlerinden oluşan küçük bir grup vardı. İlkin pek etken olmayan son grup, daha sonra Mustafa Kemal´i iktidardan düşürerek yerine Enver Paşa´yı getirmek için Anadolu´da düzen çevirmeye başlayacaktı.

Cumhuriyetçi dış siyasetinin esas amaçları Misak-ı Milli´de kesinlikle saptanmıştı, ama bu amaçlara ulaşmada uygulanacak usuller konusunda sabit bir görüş yoktu. Bu konuda başvurulacak diplomatik usuller, BMM´inde, fazlasıyla egemen olan görüşlerin etkisine dayanıyordu. Olağanüstü bir durum sırasında Batı ile Doğu yandaşları, ulusal çıkarları gözönünde tutarak, aralarında hemen anlaşıyor; diğer zamanlarda ise, siyasi ve askeri gereklere göre, ya Doğu veya Batı yandaşları Meclise hâkim oluyorlardı.
Cumhuriyetçiler, Türkiye´nin çıkarları açısından büyük ölçüde yararlar elde etmek amacıyla Doğu ve Batı´ya karşı dikkatle hazırladıkları siyasalarını günün gereklerine göre etken biçimde uygulamaya çalışıyorlardı. Ulusal akımın ilk günlerinde, Cumhuriyetçi önderlerin Doğu siyasasını üstün tuttukları görülüyordu; oysa itilaf devletleri, Cumhuriyetçi Türkiye´ye onurlu bir barış önerse, Batılı devletlerle bir uzlaşmaya varmayı yeğ tutacaklardı. Cumhuriyetçiler, ancak Batı ile bir anlaşmaya varılamayacağını anlayınca, dikkatlerini Doğu´ya çeviriyor; Doğu´nun Cumhuriyetçi Türkiye´yi tanımakla kalmayacağına; Misak-ı Milli´nin uygulanması yolunda Türkiye´ye maddi ve manevi her çeşit yardımda bulunacağına inanmaya başlıyorlardı.
Cumhuriyetçi önderler, dış siyasalarını çizerlerken, Sovyet Rusya ile İslam dünyasının kendi akımlarına karşı uyguladıkları tutumu gözönünde tutuyor; İslam dünyasının, biri Arap bloku olmak üzere iki bloka ayrıldığını; siyasalarını ona göre ayarlamaları, öte yandan Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan gibi Kafkas devletleriyle, Doğu ve Güney Doğu Anadolu´da yaşayan Kürt azınlığına karşı uygun bir siyasa uygulamaları gerektiğini anlıyorlardı. Kürtler, dışarıdan kolayca kışkırtılabiliyorlardı. Örneğin, 1919 Eylülünde İngiliz Binbaşısı Noel, Elazığ Valisi Ali Galip ve İstanbul’daki entrikacılarca Cumhuriyetçilere karşı kışkırtılmışlardı.

Cumhuriyetçiler, Doğu siyasalarını uygularken, bu siyasanın kendi ulusal dilekleriyle ve ilişki kurmak istedikleri ülkelerin emelleriyle çelişmemesine büyük dikkat gösteriyor; sorun ne kadar karışık olursa olsun, sonunda Doğu siyasalarında büyük başarı sağlıyor, ama Kafkasya´yı ve İslam dünyasını kendi etkisine almaya çalışan Sovyet Rusya ile aralarında zaman zaman gerginlik başgösteriyodu.

BMM yönetimi, 26 Nisan 1920´de Sovyet Rusya yönetimine gönderdiği bir notada, Anadolu hükümetini tanımaya; Türk topraklarını işgallerinde bulunduran emperyalist devletleri Anadolu´dan koymak amacıyla Türkiye´ye yardıma; bir ittifak kurarak birlikte ortak askeri harekâtta bulunmaya çağırıyor; Kafkas yolunun açılmasını istiyordu. Bu notaya 37 günde karşılık veren Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin, Ankara yönetiminin Misak-ı Milli´de belirtilen dış siyasa ilkelerini "memnunlukla" not ediyor; milliyetçi Türkiye ile Sovyet Rusya arasında içten ilişkiler ve dayanıklı bir dostluk kurmak amacıyla birbirlerine diplomatik temsilciler göndermelerini; Türkiye, Ermenistan ve İran arasındaki sınırları, "adalet ve ulusal self-determinasyon hakkına göre belirlemek üzere" arabuluculuk yapmayı öneriyordu. Ama Mustafa Kemal´in iki ülke arasında bir ittifak kurulması önerisini nezaketle geçiştiriyordu, çünkü Sovyet yönetimi, Kızıl Ordu´nun, Beyaz Rusların askeri önderlerinden General Wrangel´e ve Kafkas devletlerine karşı açmış olduğu askeri mücadele sona ermeden, komünist olmayan bir ülkeyle ittifak kurmak istemiyordu. Sonra bu sıralarda bir ticaret anlaşması imzalamak amacıyla Londra´da yapılan Rus - İngiliz görüşmelerini tehlikeye düşürmek dileğinde de değildi" Esasen İngiltere Başbakanı Lloyd George, 31 Mayıs 1920´de Londra´daki Sovyet Ticaret Kurulu Başkanı Krassin´le görüşürken, Sovyet yönetimine, Türk milliyetçilerini Anadolu´da ve başka yerlerde olay çıkarmaya kışkırtmaktan kaçınması önerisinde bulunuyor; iki ülke arasında dostça ticari ilişkilere yeniden başlanabilmesi için bu denli davranışların durması gerektiğini bildiriyordu.

Bununla birlikte, milliyetçi ve dost bir Türkiye´nin, Sovyetlerin Güney sınırını koruması; Sovyet Rusya ile İtilaf devletleri arasında tampon bölge görevi görmesi; Sovyet itibarının İslam ülkelerinde yayılmasına yardımcı olması ve Sovyet işgalindeki ülkelerde yaşayan Türk asıllı halkın ulusal duygularını dizginlemesi olasılığı, Sovyet önderlerinin gözünden kaçmıyordu.

Sovyet siyasasını ve ileride özellikle Kafkaslara yöneltilecek olan Sovyet ihtiraslarını iyi bilen Mustafa Kemal, Rusya´nın, Türkiye ile Ermenistan arasında arabuluculuk yapmak önerisini iyi karşılanıyordu, çünkü Türk milliyetçileri, Ermenistan´ı, İtilâf devletlerinin elinde alet olmayacak bir duruma getirmek amacıyla bu ülkeye karşı saldırıya geçmeyi tasarlıyorlardı. Bu yüzden Mustafa Kemal, 20 Haziranda Çiçerin´e gönderdiği karşılıkta, Ermenilerin Müslümanlara karşı kırım davranışlarında bulunduklarından yakınıyor; bu duruma son vermek için onlara karşı askeri harekâta geçmeye hazırlandığını, ama Çiçerin´den gelen nota üzerine, bu Ermeni kırım davranışları Çiçerin´in önerisiyle durdurulur umuduyla, askeri harekâtı ertelemiş olduğunu bildiriyor; iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmasıyla ilgili Sovyet önerisini iyi karşılıyor; esasen bir Türk kurulunun Moskova´ya gitmek üzere yola çıktığını, ama sınırda Ermeni yetkilileri tarafından durdurulduğu için geciktiğini; yetenekli bir Sovyet temsilcisinin Ankara´ya gönderilmesini beklediğini yazısına ekliyordu.
Cumhuriyetçilerin Sovyetlere bu biçimde yanaşması, o sıralarda Türk-Rus ilişkileri konusunda Ankara siyasi çevrelerinde egemen olan kaygıyı bir kat arttırıyordu. Rusya ve Doğu dünyasının tüm Müslüman işçilerine seslenen Aralık 1917 tarihli Sovnarkom bildirgesinin 11 Mayıs’ta BMM´nde açıkça okunmasının ardından, Sovyet Rusya´dan yana gürültülü bir gösteri yapılmış olmasına karşın, bunu izleyen görüşmeler sırasında birçok milletvekilleri bu konuda kuşku ve kaygılarını açıklamaktan geri kalmıyorlardı. Antalya milletvekili Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Bolşevizmin amaçları konusunda Türklerin bazı kaygıları olduğunu ileri sürüyor; sorunun aydınlatılmasını öneriyordu. Bolşevik ilkelerinin bilinmediğinden söz eden Trabzon milletvekili Ali Şükrü, programı bizzat BMM´nce bile bilinmeyen Sovyet Rusya ile bir ittifak kurulmasını önermiyordu. Bolu milletvekili Tunalı Hilmi, Bolşevizm’in Şeriatla bağdaştığını iddia ediyor; Aydın milletvekili Tahsin Bey ise, yönetimi, bu konuda kendi görüşünü açıklamaya çağırıyordu. Ama yönetim, Sovyetlerin o sıralarda Cumhuriyetçi Türkiye´ye karşı tutumlarının ne olduğunu ve Türkiye Batı´da genel bir saldırıya uğrarsa, Türkiye´ye herhangi bir yardımda bulunup bulunmayacaklarım bilmediğinden, bu konuda görüş beyanından kaçmıyordu.

Sovyetlere karşı beslenen kuşku ve kaygıları bu sıralarda kaydedilen önemli bir olay ani olarak ortadan siliyordu. itilaf devletlerinin San Remo´da hazırladıkları ve daha sonra Sevr´de İstanbul yönetimine zorla kabul ettirecekleri, Türkiye´yi itilaf devletleri ve azınlık unsurlar arasında bölüştüren barış antlaşması tasarısı, Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos´ca 13 Mayısta Yunan Millet Meclisinde vakitsiz olarak açıklanıyordu. Bu barış koşulları, Türk milliyetçilerini, Türkiye için artık gerek Avrupa´da gerekse Amerika´da umut kalmadığına ve kurtuluş yolları aramak için Doğu´ya dönmek gerektiğine inandırıyordu.

5 Mayıs 1920´de Ankara´da Mustafa Kemal´in başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, dış siyasetiyle ilgili sorunları ele alıyor ve İktisat Bakanı Yusuf Kemal (Tengirşenk)´in önerisi üzerine, Sovyet Rusya´nın Türk milliyetçilerine karşı ne denli tutum uyguladığını öğrenmek amacıyla, Dışişleri Bakanı Bekir Sami´nin başkanlığında bir kurulu Moskova´ya göndermek kararını alıyordu. Yusuf Kemal´le iyi Rusça bilen Lâzistan milletvekili Osman Bey´in de katılacağı kurula verilen yönerge, özetle şöyleydi:

Türkiye´nin, ulusal sınırları içinde, tüm iç ve dış egemenliğine saygı gösterilirse, "kaderini Sovyet Rusya´nın kaderiyle birleştirmeye hazır olduğu" açıklanmalı; tüm Karadeniz devletlerinin Boğazları serbestçe kullanmalarına izin verileceği gibi, bunların yine Karadeniz devletleri ve Türkiye ile birlikte savunulacaklarına dair Sovyet önderlerine güvence verilmeli; Türk-Rus ortak askeri harekatının başarılı olması için Türkiye´nin öteki İslam ülkeleri üzerindeki etkisinden yararlanacağı, ama bu denli harekât için para, savaş malzemesi, taşıt araçları ve muhtemelen askeri birliklere gereksineceği; sonra iki ülke arasındaki ulaştırma araçlarının ve sınırın tüm olarak güvenlik içinde ve her türlü engelden yoksun bulunmasının gereği anlatılmalı.

1 Mayıs 1920´de Ankara´dan ayrılan Cumhuriyetçi kurulu, ancak iki buçuk ay sonra, 29 Temmuzda Moskova´ya ulaşabiliyordu. Bu arada Moskova´da bulunan ve Sovyet önderleriyle görüşmek yetkisine sahip Ankara temsilcileri rolüne bürünen İttihat ve Terakki Derneğinin bazı ileri gelenleri, Türk-Bolşevik ilişkilerini karıştırıyor, Ankara kurulunun görevini fazlasıyla zorlaştırıyorlardı. Bunlardan 27 Mayısta Moskova´ya varan Cemal Paşa, Ankara´nın temsilcisi sıfatına bürünerek, bir Türk-Bolşevik ittifakı kurulmasının koşulları konusunda Sovyet önderleriyle görüşmelerde bulunuyor; Türkiye için askeri yardım sağlamaya çalışıyordu. Üçüncü Enternasyonalin başkanı Radek´le görüşürken, bu Rus önderi, Ermeni sorunu yüzünden Türkiye´nin Batı´daki itibarının sarsıldığını; Türkler kendi ülkelerinden Ermenilere küçük bir fedakârlıkta bulunurlarsa, bu davranışın Türk tezini tinsel açıdan güçlendirerek Türkiye´ye büyük yararlar sağlayacağını iddia ile, Sovyet Rusya´nın iki ülke arasında arabuluculuk yapmaya hazır olduğunu bildirerek, Cemal Paşa´nın bu konuda Mustafa Kemal´e doğrudan öneride bulunmasının önemine değiniyordu. Cemal Paşa, Türkiye´nin Ermenilere toprak vermekten yana olmadığını Radek´e bildiriyor, ama 3 Haziranda Mustafa Kemal´e gönderdiği yazıda, Radek´le yaptığı görüşme hakkında bilgi verirken, sorunu yerinde incelemek amacıyla Türk, Rus ve Ermeni üyelerden oluşan üçlü bir komisyonun gönderilebileceğini bildiriyor; Moskova´ya ivedilikle bir büyükelçi göndermesini önererek şöyle diyordu: "Büyükelçi ne kadar erken gelirse, buradaki işiniz o kadar erken olur". Mustafa Kemal´e daha sonra gönderdiği ikinci bir yazıda, "Türkiye ile yapılacak ittifaka büyük ölçüde önem veren" Rusların, Ankara´ya bir elçi göndermeye hazırlandıklarını bildiriyor, ama ilk olarak Ermeni sorununu çözümlemek istediklerini; dolayısıyla Moskova´ya gidecek olan Türk elçisinin, Ermenistan´la sınır sorununu görüşebilecek yetkiye sahip olması gereğini belirtiyor; Ermeni sorunu çözümlenmese bile, Sovyetlerin Türkiye ile işbirliği yaparak yardımda bulunacaklarını; ancak Ermeni sorunu çözümlenirse, bu yardımın daha etken olacağını yazısına ekliyordu".

Bu arada Bakü´deki Türk Komünist Partisinin temsilcisi olarak Moskova´da bulunan Dr. Fuat Sabit de, Bolşevik önderleriyle görüşerek, Anadolu´daki durum hakkında onlara bilgi veriyor; Türk milliyetçilerinin, Moskova ile diplomatik ilişkiler kurmak dileğinde olduklarını bildiriyor; Anadolu´ya para, silâh ve malzeme yardımında bulunmalarını istiyordu. Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin, Rusya´nın Anadolu´daki akıma yardım edeceğine dair Dr. Sabit´e güvence veriyordu.

ittihat ve Terakki önderlerinden Halil Paşa da, Sovyet önderlerinden Çiçerin, yardımcısı Karahan ve Ordu komutanlarından Kamenef´le görüşürken, Sovyet önderleri, Türkiye´ye yardım vaadinde bulunuyor, ama Ermeni sorunuyla ilgili olarak tutumlu ve kuşkulu davranıyorlardı. Böylece, Moskova´daki İttihatçı önderler, Sovyet liderlerinin dikkatini milliyetçi Türkiye´ye çekmeyi ve Anadolu akımına mali ve askeri yardımda bulunmaya inandırmayı başarıyorlardı.

29 Temmuz 1920´de Moskova´ya varan Bekir Sami başkanlığındaki Türk kurulu, karşılıklı kuşku ve kararsızlık havası içinde, Sovyet önderleriyle görüşmelere başlıyordu. Moskova´ya varışlarında yüksek rütbeli hiçbir Sovyet yetkilisi onları garda karşılamaya gitmemişti. O günlerde Petersburg´da oturum yapan 3. Enternasyonale

katılmış oldukları özürü ileri sürülüyordu. Kendilerine karşı gösterilen bu ilgisizlik, Türk temsilcilerini öfkelendiriyordu. Esasen yine o günlerde Bolşeviklerin, Türklerin en ölümcül düşmanları olarak niteledikleri İngilizlerle bir ticaret anlaşması imzalamak üzere yaptıkları görüşmeler; Kafkaslarla Anadolu´ya karşı besledikleri emeller; Ermenilerle Türkler arasındaki sınır sorununda arabuluculuk önerisinde bulunmuş olmaları ve böylece Cumhuriyetçileri Kafkaslardaki Ermeni settini yıkmak fırsatından yoksun bırakmaları, Türklerin Sovyetlere karşı olan kuşkularını epeyi arttırmıştı.

Bolşevikler de Cumhuriyetçilere güvenmiyorlar; onların gerek Kafkaslarla, gerekse halkın çoğunluğu Türk olan ve Sovyet yönetiminde bulunan diğer ülkelerle ilgili Pan-Turancı veya Pan-İslamcı erekleri olduğuna inanıyor; Cumhuriyetçilerin 1920 Mayısında Kilikya bölgesinde Fransızlarla imzalamış oldukları 20 günlük bırakışmadan kaygılanıyorlardı. Bu bırakışmanın ancak tek bir bölgeyi kapsadığına, zaman ve yer bakımından sınırlı olduğuna dair Ankara temsilcilerinin Bolşevik önderlerine verdikleri güvenceye karşın Ruslar, bunu Türklerle Fransızlar arasında bir yanaşma ve ileride Kafkaslarla İslam dünyasında Bolşeviklere karşı kurulması muhtemel bir ittifakın başlangıcı biçiminde açımlıyorlardı. Sonra milliyetçi Türkiye´nin, barış koşullarında Türklerden yana bazı değişiklikler yapılması vaadiyle, İtilaf devletlerinden yana çekilmesi ve böylece Sovyet Rusya´ya karşı "Batılı emperyalistlerin" elinde bir silah olarak kullanılması olasılığı da gözlerinden kaçmıyordu. Dahası var: Türk milliyetçilerinin Kafkas devletlerine, özellikle Ermenistan´a karşı uyguladıkları siyasadan hiç hoşlanmıyorlar, çünkü bu ülkeleri ileride işgal etmeyi tasarlıyorlardı; ama Cumhuriyetçiler de en erken bir vakitte Ermenistan´ı ezmeye hazırlanıyorlardı.
Bu karşılıklı kuşku duyguları içinde, Türk temsilcileri, 24 Temmuz günü Sovyet Dışişleri Komiseri Georgi Vasilieviç Çiçerin´le resmi olmayan bir görüşme yapıyor; bu görüşme sırasında iki tarafın birbirine olan kaygı ve kuşkusu ´ani olarak açığa çıkıyordu. Çiçerin, o sıralarda Türklerle Fransızlar arasındaki ilişkilere ilişkin olarak kuşkularını belirtmekten geri kalmıyor, ama Sovyet Rusya ile İngiltere arasındaki ilişkiler konusunda Türklere güvence vermeye çalışıyor; o akşam, yardımcısı Karahan´la resmi görüşmelere başlayabileceklerini bildiriyordu. Buna karşılık veren Türk temsilcileri, Fransızlarla olan askeri ve siyasal ilişkileri konusunda Çiçerin´e bilgi veriyor ve Karahan´la görüşmeyi kabulleniyorlardı.


Karahan´la yapılan ilk görüşmelerde, Sovyet Rusya´nın milliyetçi Türkiye´ye yapacağı yardım ve bu yardımın etken olarak Anadolu´ya geçmesi için Kafkas yolunun açılması denli iki önemli konu ele alınıyordu. Başlangıçta iki yan birbirini yokluyor; görüşmeler hiç bir sonuç elde etmeden sürüp gidiyordu. Bir ara Bolşevik temsilcileri, Üçüncü Enternasyonale fazlasıyla vakit harcamak gerektiği özürüyle görüşmelere büsbütün ara verince, buna canı sıkılan Türk kurulu başkanı Bekir Sami, 31 Temmuzda Çiçerin´e gönderdiği mektupta, görüşmelere tekrar başlanmasının önemine değiniyor; bunu 4 Ağustosta Karahan´la yeni bir görüşme izliyordu. Ermeni sorununun ele alındığı bir görüşmede Karahan, Sovyet Rusya´nın, Türklere, Ermenistan´a karşı bir saldırıya geçmelerini öneremeyeceğini, çünkü böyle bir davranışın Avrupa kamuoyu üzerinde kötü izlenim yaratabileceğini söylüyor, ama Sovyet Rusya´nın bir aya kadar Kafkas yolunu açmaya çalışacağına dair söz veriyor; bu arada Türkiye ile Rusya arasındaki Brest Litovsk Antlaşmasmın değiştirilmesini öneriyordu. Karahan´ın görüşlerine katılmayan Bekir Sami, durumun çok bunalımlı olduğunu anlatmaya çalışıyor; görüşmeleri ivedilikle sürdürerek başarılı bir sonuca bağlamanın gereğine değiniyordu.


Bir Ermeni olan Karahan´ın kendilerine yardıma dilekli ve yetkili olmadığım anlayan Türk temsilcileri, dokuz gün sonra Çiçerin´le yeniden görüşerek, Türkiye ile Rusya arasında bulunan ve Ermenistan´dan geçen Kafkas yolunun açılması ve Türkiye´ye yapılacak yardımı saptayacak komisyonun ivedilikle bir karara varması gereğini belirtiyorlardı. Kaçamak yapan Çiçerin, Rusya´nın Polonya sınırındaki güçlüklerinden ve Kuzeyde Wrangel gücünün Bolşeviklere direnişinden meydana gelen sorunlardan söz ediyordu. Bundan memnun olmayan Türk temsilcileri, "modası geçmiş gizli diplomasi usulünden vazgeçmesini" Çiçerin´e öneriyor; Sovyet yönetiminin İngiltere veya başka bir Batı devletiyle yapacağı görüşmelerde Türk çıkarlarını savunacağına dair kendilerine güvence verilmesini istiyorlardı. Hiç çekinmeden buna karşılık veren Çiçerin, Sovyet Rusya´nın herhangi bir görüşmede Türkiye´nin ulusal sınırları içinde varlığını destekleyeceğini ve bunu gerçekleştirmek için elden gelen yardımı yapacağını bildiriyor; bu güvenceden memnun olan Türk temsilcileri, iki ülke arasındaki ilişkileri incelemek üzere bir komisyon kurulmasını ve bu komisyonun, imzalanmak üzere bir antlaşma tasarısı kaleme almasını öneriyor; Çiçerin bu öneriyi kabulleniyordu.


Bundan sonra Ruslar, Türk kurulu üyeleriyle resmi görüşmelerde bulunmak üzere Sabanin ve Adamof adında iki temsilci görevlendiriyor; 17 Ağustosta başlayan resmi görüşmeler bir hafta kadar sürüyordu. Türk temsilcileri ilkin bir saldırganlık ve savunma paktı imzalanmasını öneriyor, ama Bolşevikler, komünist olmayan bir ülkeyle böyle bir pakt imzalayamayacakları özürüyle bunu kabullenmiyor; ancak milliyetçi Türkiye ile bir dostluk paktı imzalamaktan yana olduklarını bildiriyorlardı. Ama bu paktla ilgili görüşmelerde de birçok zorluklar çıkıyordu, çünkü Sovyet temsilcileri, Türk kurulunun kabullenemeyeceği koşullar ileri sürüyorlardı. Bu koşullardan biri Ermenistan´la ilgiliydi. Esasen Sovyet Rusya, Ermenistan´la bir anlaşma imzalayarak Şahtahtı´dan Culfa´ya kadar uzanan demir-yolunu Ermenilere bırakıyordu".


Bu haberi duyan Türk Kurulu, Rusların bu davranışıyla Kafkas yolunun bütünlükle kapandığından Çiçerin´e yakınıyor; Moskova´dan ayrılmak tehdidini savuruyordu. Yusuf Kemal, Rusların bu davranışının pek acayip olduğunu öfkeli bir edayla Çiçerin´e anlatmaya çalışıyor, şöyle diyordu:


"Anlaşılan Moskova´dan ayrılmak zorunda kalacağız. Uzun bir süreden beri Kafkas yolunu açmanızı diledik, ama siz ne yaptınız? Onu büsbütün tıkadınız. Şahtahtı´yı Ermenilere vermekle ülkelerimiz arasındaki iki yolu da kapamış bulunuyorsunuz".


Çiçerin, söz konusu anlaşmanın Kafkasya´daki Sovyet temsilcisince imzalandığı özürünü ileri sürüyor; Kafkas yolunu açmak için Rusların birşey yapamayacaklarım gibi Türklere de kendi başlarına yolu açmak izninin verilemeyeceğini bildiriyordu.

Çiçerin´in bu tutumuna şaşırıp kalan Türk temsilcileri, ertesi gün Lenin´le görüşmeye gidiyor, Sovyet önderince iyi karşılanıyorlardı. Türk temsilcilerini ileri sürdükleri Kafkas setti sorununda büyük dikkatle dinleyen Lenin, Ermenilerle imzalanan anlaşmanın belki gerekli olduğunu, ama kendisinin böyle bir davranışı onaylamadığını bildiriyor; durumu düzeltmek için söz veriyor; "durumu biz düzeltemezsek, siz düzeltiniz" diyor; kısa bir süre içinde Kafkas yolunu açtırarak Türkiye´ye maddi yardım sağlamak vaadinde bulunuyordu.


Lenin´le yapılan görüşmeden iyimser kalan Türk Kurulu, yine Çiçerin´le görüşmeye gidiyor; Sovyet Dışişleri Komiseri bu kez Türklerin Kafkas yolunu açmak istemelerinin nedenini ve yol açılırsa buna malik olmayı isteyip istemediklerini soruyor; Türkler sert ve olumsuz biçimde karşılık vererek, Kafkas yolu açıldıktan sonra Rusların oraya Kızıl Ordu´yu gönderebileceklerine değiniyor; yolun açılmasını üstenmesi için Çiçerin´i epeyi sıkıştırıyor, ama Sovyet Dışişleri Komiseri, "daha yüksek katlara danışacağım" karşılığını vermekle yetiniyordu.


Bu arada Bolşeviklerle yapılan görüşmeler, bir umutsuzluk, engelleme ve düzen havası içinde sürüp gidiyordu. 24 Ağustosa doğru bir antlaşma tasarısı hazırlanıyor; henüz karara bağlanmamış birkaç önemsiz nokta bir yana, antlaşmada şu önemli maddeler yer alıyordu: yanlar, birbirlerine zorla kabul ettirilen herhangi bir barış antlaşmasını tanımayacak; Sovyet Rusya, Türkiye ile ilgili olan ama sınırları Misak-ı Milli´ce saptanan BMM yönetiminin kabullenmeyeceği herhangi bir antlaşmayı tanımayacak; o güne dek Çarlık Rusya ve Osmanlı İmparatorluğu arasında imzalanmış bulunan tüm antlaşmaların kendi karşılıklı çıkarlarına yardımcı olmadıklarına inanan taraflar bu antlaşmaların bundan böyle yürürlükten kaldırılmış sa-yılmalarını; Boğazların tüm dünya ticaret gemilerine açık tutulmaların´, ama Boğazlar rejiminin, ileride Karadeniz devletleri arasında yapılacak bir konferansta Türkiye´nin özellikle İstanbul’un güvenliğini tehlikeye düşürmeyecek biçimde saptanmasını kabulleniyorlardı. Yapılacak askeri ve mali yardım antlaşmada söz edilmeyecek, ayrıca, bundan böyle diğer ülkeler yanlardan herhangi birine gizlice yanaşırsa, diğer yana bu konuda bilgi verilmesini sağlamak amacıyla iki ülkenin Dışişleri Bakanları arasında gizli bir bildirge teati edilecekti.


Sovyet baş temsilcisi Sabanin 25 Ağustos’ta Riga´ya hareket edeceğinden, bir gün önce iki yan antlaşma tasarısını parafe ediyordu. Ama bu arada İngilizlerle bir ticaret anlaşması imzalamak umudunda olan Bolşeviklerin, Türklerle bir pakt imzalamayı elden geldiğince ertelemek ve Doğu illerinde Türklere güçlükler çıkarmak dileğinde oldukları, Türk temsilcilerinin gözünden kaçmıyordu.


Antlaşmanın parafe edilmesinin hemen ardından Çiçerin, 27 Ağustos gecesi Bekir Sami´yi çağırtarak, Sovyet yönetiminin yapacağı mali ve askeri yardıma karşılık Türkiye´den tek bir dileği olduğunu; Türk yönetimi Sovyet Rusya´ya karşı uyguladığı siyasayı değiştirmek ve Türk-Rus antlaşmasından vazgeçmek kararını alırsa, Sovyet yönetimine önceden bilgi vermesini istediğini bildiriyordu. Buna karşılık veren Bekir Sami, Ankara yönetiminin, Türk bağımsızlığını kısıtlayıcı böyle bir davranışta bulunamayacağını; esasen Türkiye´nin, Sovyet Rusya´nın bağlaşığı bile olmadığını uyarıyor; Rusya´nın dileği yerine getirilirse, "halk bizim para karşılığında ülkemizi sattığımızı söyleyecek ve BMM bizi kapı dışarı edecek" diyordu. Bunun üzerine özür dileyen Çiçerin, aynı öneriyi bu kez değişik biçimde öne sürmeye çalışıyor; yanların birbirlerinin siyasalarını bilmelerinin önemine değinerek, "siyasasını değiştirmek isterse, bir´ yan diğerine bilgi vermelidir" biçiminde bir madde kaleme alınmasını öneriyor; bini´ devletleri, Ruslara, Türkiye konusunda gizli öneride bulunurlarsa, Bolşeviklerin bu konuda Türkiye´ye bilgi vermekten zevk duyacaklarını; Türklerin de buna benzer biçimde karşılık vermelerini diliyordu. Bu önerisi Türk kurulunca kabullenen Çiçerin, yine Ermeni sorununu ortaya atıyor; Doğu yolunu açmak için ilk olarak diplomatik tedbirler almaya, başarı sağlanamazsa, ileride güce baş-vurmaya söz veriyordu.


Doğu yolunun açılması, Cumhuriyetçilerce en önemli konulardan biriydi. Çiçerin, bu konuya değinmekle Bekir Sami´nin ilgisini çekerek, Ermenilere Doğu illerinden toprak verilmesi konusunda pazarlığa girişebileceğini sanıyordu. Misak-ı Türk - Ermeni sınırıyla ilişkin bölümüne karşı çıkan Çiçerin, bu sınırın etnografik ilkelere göre tekrar çizilmesi için Misak-ı bazı değişiklikler yapılmasını öneriyordu. Bekir Sami´nin, Türk kurulunun Misak-ı herhangi bir değişiklik yapmak yetkisi olmadığını ve Türkiye´nin Kafkaslarda başka bir sınır kabullenemeyeceğini öne sürmesi üzerine, Çiçerin, Türkiye´nin Doğu illerinden Van ve Bitlis’te Ermenilere toprak verilmesi gereğinde direniyor; ona karşılık veren Bekir Sami, Türkiye´de Ermeni illeri olmadığını; Ermenilerin Türklerle birlikte karışık ve dağınık biçimde yaşadıklarını; hiç bir yerde çoğunlukta olmadıklarını; Ermenilere bu illerden herhangi birini vermenin aklın alamayacağı bir davranış olacağını; Müslüman çoğunluğun haklarını ayaklar altına alarak, çoğunluğu azınlığa kurban edeceğini; dahası, Sovyet ilkelerine karşı olacağını belirtiyordu.


Bekir Sami´nin bu güçlü görüşlerine karşın Çiçerin, Türkiye´ye yapılacak Sovyet yardımının Ermenilere toprak verilmesi koşuluna dayandığını öne sürüyor; bu sözlere şaşan Bekir Sami, Türkiye´nin, gerek Yunanlılara gerekse Ermenilere toprak vermemek amacıyla, bir yıldan beri İtilâf devletlerine karşı savaşmakta olduğunu hatırlatıyor; olağan bir dost bildiği Sovyet Rusya´nın, Türkiye´yi bölmek amacını güden İtilâf devletleri gibi davrandığını; dolayısıyla Sovyet dostluğunun yararlarını göremediğini bildiriyordu. Bekir Sami´nin bu önemli noktasına Çiçerin şu basit karşılığı veriyordu: İtilâf devletleri, Sivas ve Trabzon´u da kapsayacak bir Büyük Ermenistan kurmak dileğindeydiler; oysa Sovyet Rusya, Ermenistan´a, nüfusuna göre küçük bir bölgenin verilmesini istiyordu. Çiçerin´in bu önerisine öfkelenen Bekir Sami, Türkiye´nin toprak bütünlüğü ve ekonomik çıkarlarına aykırı bulduğu bu önerinin kabul edilemeyeceğini, ama Türkiye´de yaşayan ve evlerini bırakıp kaçan Ermeni göçmenlerinin Türkiye´ye dönmelerini kolaylaştırmak konusunda hükümetine salık vereceğini; Osmanlı uyruklu olmayan Ermenilerin dönmelerine izin verilmeyeceğini bildiriyordu. Çiçerin, Ermenilerle ilgili dileğinde direniyor, Bekir Sami, bu sorunun kendi yetkisi dışında olduğunu ve hükümetine danışacağını belirtiyordu.


Bekir Sami, 3o Ağustosta BMM başkanlığına gönderdiği raporda, Sovyet önderlerinin, Ermeni ulusunun Batı´ya haksızlığa uğramış denli tanıtılmış olması yüzünden, Ermeni sorununu Türklerden yana çözümlemelerinin Batı proletaryası üzerinde kötü bir etki yaratacağından korktuklarını; ileride Ermenistan´ı Sovyetlere katmaya hazırlanmakla birlikte, bu ülkeye Osmanlı topraklarından az veya çok bir yer kazandırmakla, Erivan yönetimi içinde çalışan Ermeni komünistlerini tatmin ederek, Daşnak yönetimini en erken vakitte devirmek amacını güttüklerini bildiriyor; BMM´nin bu sorunu soğukkanlılıkla görüşerek, Sovyet Rusya ile olan ilişkilerin kesilip kesilmemesi ve kesilirse, Sovyetlerden beklenen yardımın başka yanlardan elde edilmesi imkânının olup olmadığının BMM ve Bakanlar Kurulunca büyük bir dikkatle saptanmasının önemine değiniyordu.


Sovyet önderlerinin tutumunu yansıtan bu rapor, Türk ulusal önderlerine âdeta şok etkisi yapıyordu. Mustafa Kemal, Moskova´da parafe edilen antlaşma tasarısını 18 Eylülde Türkiye´ye getiren Yusuf Kemal´le 54 görüştükten sonra, Bekir Sami´ye gönderdiği tel-yazısında, Van ve Bitlis illerinden bir bölgenin Ermenilere verilmesiyle ilgili Sovyet dileğinin, Ankara yönetimini, "kapitalizme ve emperyalizme" karşı giriştiği mücadelede, o güne dek olağan bir bağlaşığı saydığı Sovyet Rusya´nın görüş ve duygularının içtenliği konusunda pek haklı olarak kuşkuya düşürdüğünü; BMM´nin de bu sorunu görüşerek, Sovyet koşulunun Türk ulusunca asla kabul edilemeyeceği sonucuna vardığını; dolayısıyla BMM ve Bakanlar Kurulunun, coğrafi, ırki, siyasi ve iktisadi hiçbir ilke ile açıklanamayan ve bağdaşamayan Sovyet önerisinin, ne pahasına olursa olsun kabullenemeyeceğini; esasen böyle bir önerinin, Sovyetlerden bile gelse, ancak "emperyalist bir görüşün ürünü olduğunu", çünkü söz konusu bölgedeki nüfusun çoğunluğunun Müslümanlardan oluştuğunu; Misak-ı Milli´de saptanan sınırdan bir küçücük parçanın bırakılmasının, tüm düşmanlık dünyasına karşı sürekle savunulan kutsal sorunun yıkılmasına ve dolayısıyla ulusal direnmenin çökmesine, gerici İstanbul yönetiminin ve onu kendi "hain amacına alet eden" İngiltere´nin Anadolu´da yayılarak etki ve egemenliğini güçlendirmesine yardımcı olacağını; bu olursa, Ankara yönetiminin, İstanbul yönetiminden değişikliği kalmayacağını ve tüm Anadolu halkının, Ankara yönetimine olan güvenini kaybedeceğini bildiriyordu. Yazısına devam eden Mustafa Kemal, Ankara´daki ulusal yönetimin Sovyet Rusya ile daha sıkı bağlar kurmayı içtenlikle dilediğini; Çiçerin´in öne sürdüğü öneriden vazgeçeceğini umut ettiğini; esasen Van ve Bitlis illerinde Ermeniler azınlıkta olduklarından, buraların onlara verilemeyeceğini, ama Türkiye´den göç eden Osmanlı Ermenilerinin, göçten önce yaşadıkları bölgelere dönmelerine müsaade verilebileceğini Çiçerin´e bildirmesini; Çiçerin, Ankara´nın bu görüşlerini kabullenirse, iki ülke arasında parafe edilen antlaşmayı imzalamasını; antlaşma imzalanmazsa, daha bir süre Moskova´da kalmasını Bekir Sami´ye öneriyordu.


Altı gün sonra, BMM Dışişleri Bakanlığı da Bekir Sami´ye gönderdiği telyazısında, İstanbul’da yeni kurulan Tevfik Paşa Kabinesindeki Bakanların adlarını veriyor, şöyle diyordu:


"Hemen tüm üyeleri ulusal akıma yandaş olarak tanınmış kişilerden oluşan bu kabinenin kuruluşuna İngilizlerin izin vermelerinin nedeni, Anadolu halkını Batıyla uyuşabilmek umuduna düşürüp, Bolşevik ve İslam dünyalarının önem ve ciddiyet alan içten bağlarını koparmak ve hiç olmazsa yanları kuşkuya düşürmektir. Ulusal davranışın bir zaferi gibi gösterilen İstanbul’daki bu değişikliği ve İngilizlerin Ankara yönetimiyle uyuşmak için ülkede tanınmış ve herkesin saygısını kazanmış kişileri görevlendirmesi, olağanüstü bir durum yaratıyor. Bu durumun Rus yöneti-mine anlatılması ve bundan böyle Van ve Bitlis’ten söz etmenin imkânsız olduğunun bildirilmesi gereklidir. Rus önerisi, İstanbul ileri gelenlerine, halk üzerinde olağanüstü bir etki kazandıracaktır. Dolayısıyla Rus yönetimi, Türk ulusunun Emperyalizme karşı mücadelesini eski inanç ve direnişle sürdürmesini istiyorsa, söz konusu dilekten ivedilikle vazgeçerek dostluk antlaşmasını imzalamalıdır."


Türk ulusal akımının önderleri, I. Moskova Konferansı süresince Çiçerin´in Ermeni sorunundan hiç söz etmemesini, ama Türk-Rus dostluk paktı tasarısının parafe edilmesinin hemen ardından, bu sorunu ortaya atmasını oldukça acayip buluyorlardı. BMM´nce alınan ve 2 Eylül 1920´de Moskova´daki diplomatik kurula yönerge biçiminde gönderilen karardan, ulusal önderlerin görüşlerinin şu noktalarda yoğunlaştığı anlaşılıyordu: Bolşevik Rusya, İslam ve Türk ülkelerinde kendi egemenliğini kurmak dileğindedir. Türkiye´nin kurtuluşunu ve özellikle İslam ülkeleriyle coğrafi ve siyasi bağlarını geliştirmesini dilemiyor. Sonra savaş araçları açısından oldukça yoksul düştüğünden, çoğu Müslüman ülkeleri olmak üzere dünyanın her yanından yardım için yapılan başvurmaları yerine getiremiyor. Ancak iç durumu dolayısıyla, İslam dünyasını tatmin etmek ihtiyacından henüz kurtulmadığı gibi, Batı devletleriyle bir denge yaratmak için, İslam dünyasında kışkırtmalarda bulunabilmek gücünü sürdürmek zorundadır. O güne dek Türkiye´ye karşı uyguladığı tutumun diğer İslam ülkeleri üzerinde kötü etki yaratmasını önlemek, özellikle İngiltere’ye karşı etki ve gücünü duyurmak için, Türkiye´nin mücadelesine yandaş görünmek; kendisinden istenen ve veremeyeceği araçları sağlamayı söz kalabalıklarıyla geçiştirmek, verebileceklerini de mümkün olduğu kadar ertelemek amacı gütmektedir.


Batı devletleriyle anlaşırsa, Türkiye´yi bırakmak ya da feda edebilmek için, Türklerle kesin bir bağlantıya girişmemek; İslam ülkelerinin Türkiye´nin etkisine girmelerini önlemek amacıyla, aralarındaki bağı engellemek; Ermeni sorunu nedeniyle, Batı Hıristiyan dünyasında Türkiye´ye karşı yerleşen zararlı görüşleri kışkırtmaktan kaçınmamak; Türkiye´nin bağımsız bir siyasa uygulamasını engellemek amacıyla, Bolşevizm’i Türkiye içinde olupbitti biçimine getirip, Türkleri serbestçe uyuşamayacak bir kerteye getirmek; ülkenin yöneticilerini ortadan kaldırarak, Türkiye´nin yönetimini Moskova´ya bağlamak denli amaçlar güdüyordu.


Bolşeviklerin görüşünce, Türkler, Azeriler ve Kuzey Kafkasyalılar, aralarında bağ kurarak üstün bir duruma gelirlerse, hem Batılı devletler, hem de Bolşevik Rusya için kesin bir darbe indirebilecek güç haline gelebilirlerdi. Bu durumda Türkler, kendilerine en çok çıkar sağlayacak yana kayarak mücadeleden kaçınabilirlerdi; sonra Türkiye´nin çıkarlarının çoğunluğu Batılı devletlerin baskısı altındaydı. Bu nedenle Bolşevikler, o güne dek hiçbir fedakarlık karşılığı olmayarak, Türkiye´nin kendi ellerinde bulunduğu biçiminde propaganda yapıyorlar; bunu, İngilizlerle pazarlıkta değerli bir koz olarak kullanıyorlar; Türkiye´ye bir kuruş vermeyerek onu avutabiliyorlar; Azerbaycan’a kolayca işgal ve istismar ediyorlar; Türkiye´nin Müslüman ülkelerle bağ kurmasını engellemekle birlikte, Ermeni sorununu Ermenilerden yana çözümleyebilecek bir durumda olduklarını, gerek Ermenilere ve gerek Batı dünyasına kanıtlamak istiyorlardı. Bu sırada umut ettikleri gibi, Leh saldırısı sona erer ve (Beyaz Rus generali) Wrangel´i yenerek, içerideki engeli ortadan kaldırırlarsa, gerçekte hiçbir sorumluluk altına girmedikleri Türkiye "ve yıkıntıları üzerinde" Batılı devletlerle bir genel pazarlığa girişebilirlerdi.


Bolşevikler, bu programlarında, Cumhuriyetçi Türkiye´nin uyguladığı tutumdan yararlanmakla birlikte, Türklere karşı duydukları ihtiyaçtan kurtulamamışlar; gerek Türk sınırlarında, gerekse diğer ülkelerde, Türkiye´yi Bolşevize edecek örgütleri kurmuşlar, ama Türkiye´yi henüz ellerine geçirememişlerdi. Wrangel gücü, Bolşeviklerce aldatılan Kuzey Kafkasya İslam halkı ve Küban Kazaklarıyla ilişkiler kurmuştu. Müslümanlar, Wrangel´e etken biçimde yardım ederlerse, Bolşevizm’in Asya´daki tehlikesi ortadan kalkmış olacaktı. Esasen Kafkasya´daki Müslüman ulusları, Bolşevikliğe bir yıl önceki kadar eğilimli değillerdi. Son günlerde çıkan olaylar ve kötü işlemler nedeniyle, Bolşeviklere karşı yapılacak kışkırtmalara kolayca katılabilirlerdi.


Bu olasılıklar önünde Bolşevikler, Türkiye´de ivedilikle komünist devrimi yapmak yoluna gidecekler, ama bunda başarı sağlayamayarak Cumhuriyetçilerin dileklerini kabullenmek ve gerçek bir ittifak yapmak zorunda kalacaklardı. Bu durum önünde, Cumhuriyetçilerin Bolşeviklere karşı uygulayacakları siyasa ne olmalıydı? Doğu sınırlarında ve çeşitli bölgelerde gizli örgütler aracılığıyla yapılan komünist kışkırtmalarına karşı koymak; bu akımı açık ve ılımlı olarak hükümetin yönetiminde bulundurmak; özellikle gizli Bolşevik örgütünün Ordu içine girmesini engellemek; Kuzey Kafkasyalı, Azeri, Arap, Hintli ve tüm Müslümanların, Ruslara karşı veya Ruslardan yana bir tutum saptamak için Türklerin Bolşeviklerle bağlaşık olup olmadıklarını sordukları Ruslara bildirilmeliydi, çünkü tüm Doğu ulusları, Türkleri halen Bolşeviklerin bağlaşığı sanıyor ve Ruslardan umut ve kurtuluş bekliyorlardı. Gerçek olmayan bu durum sürdürülmemeliydi. Türkler Ruslarla bağlaşık olacaksa, bir an önce bunu karara bağlayıp açıklamaları; olmayacaklarsa, bunu da ivedilikle bildirmeleri gerekiyordu. Türkler de ona göre davranacaklar; Azerbaycan´la bağ kurmak için Ermenilere karşı bir olupbitti yaratmak amacıyla, Moskova´nın onayını almadan ilk fırsattan yararlanacaklardı.


Ermeni sorunu, Türk-Sovyet dostluk görüşmelerinin kısa bir süre için kesintiye uğramalarına neden teşkil etmişti. Bu yüzden Cumhuriyetçilerin Ermenistan´a karşı besledikleri düşmanca duygular artmış bulunuyor; Erivan´daki Daşnak yönetimi, bu duyguları her vesile ile kamçılayıp duruyordu. Ermenistan, Türkiye´nin Doğu illerine göz dikmekle kalmıyor, aynı zamanda Kafkaslarda Türkiye ile Sovyet Rusya´nın arasını tıkayarak, Sovyet Rusya´dan Anadolu´ya yardım gönderilmesini engelliyor; Pontus Rumları ve İtilâf devletleriyle düzen çeviriyordu. Esasen İtilâf devletleri, Türkiye´nin Doğu illerinde kurulacak ve Sevr Antlaşması gereğince sınırı, Amerika devlet başkanı Wilson´ca saptanacak bir Büyük Ermenistan devleti kurulmasını kabullenmişlerdi.

 

1920 yılının kışında, Kilikya´da, Türklere karşı bir öç alma savaşı açan Ermeniler, daha sonra kendi sınırlarına yakın yerlerde yaşayan Müslümanlara karşı bir ezgi ve baskı siyasası uygulamaya başlıyorlardı. Ermeni yönetimi tümüyle Daşnaksutium derneğinin üyelerinden oluşuyordu. Ermeni sorununu Batıya tanıtmak amacıyla Türkiye´de kurulan bu örgüt, Ermeni siyaset sahnesinde büyük bir güç haline geliyor; Ermeni halkı arasında teröre başvurarak sağladığı paraları silah ve mühimmat satın alımına harcıyordu. Daşnak örgütünün başlıca amaçlarından biri de, Müslüman halka karşı nefret duygularını kamçılamaktı. Ermeni soyunun daha ileri görüşlü ve demokratik elemanlarıyla işbirliği yapmaktan kaçınan bu örgüt, "fetih olmadan barış olamaz" ilkesine inanıyor; Ermeni sorunuyla ilgili herhangi bir kararla tatmin olmuyor; Erivan´dan Akdeniz´e kadar uzanacak bir Büyük Ermenistan kurma düşünün ardından koşuyordu.


Ermenilerin bu amaçlarını iyi bilen Cumhuriyetçiler, Sevr Antlaşmasına karşı çıkarak ulusal Türk yönetimini tanımalarını; Türkiye ile Rusya arasındaki yolun açılmasına yardımcı olmalarını ve Müslümanlara karşı girişilen ezgi ve kırım davranışlarına son vermelerini sağlamak için, Erivan yönetimini bir an önce ortadan kaldırmak veya ezmek amacını güdüyorlardı. Daha 1920 yılı Nisanında, Kazım Karabekir, Ermenistan´a karşı askeri harekâta geçmesi için BMM´nden izin istiyor, ama Mustafa Kemal, ona verdiği karşılıkta, barış konferansının Türkiye ile ilgili kararları henüz bilinmeden, böyle bir harekâta girişmenin, Türkiye´nin çıkarlarından yana olmayacağını, çünkü İtilaf devletleriyle bir anlaşmaya veya uzlaşmaya varmak fırsatını yitirmiş olacağını; Amerika kamuoyunu Türkiye´ye karşı ve herkesi İngilizlerden yana çevirebileceğini; böylece İngilizlere, Türklere karşı olan planlarını uygulamak fırsatını verilebileceğini; sonra Sovyet Rusya´nın Türkiye´ye karşı olan niyetini öğrenmeden davranmanın hatalı olacağını bildiriyordu. Mustafa Kemal´e göre, Türklerin o sırada Ermenilere saldırmaktan kaçınmaları, ama Sovyet İslam devletlerinin milis kuvvetlerini, bu denli saldırılarda bulunmak üzere gizlice takviye ederek kışkırtmak gerekiyordu.


Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos´un, ileride Sevr´de Osmanlı yönetimine zorla kabul ettirilecek barış antlaşması koşullarını, vaktinden önce 13 Mayısta Yunan Millet Meclisinde açıklaması" ve 28 Mayıs’ta Ermeni yönetiminin, Türkiye´nin Doğu illerini ilhak edeceğine dair "Türkiye´ye karşı âdeta bir savaş ilanı" olarak nitelenen" bir bildirge yayınlaması üzerine Kazım Karabekir, 30 Mayıs’ta yeniden Ankara´ya başvurarak, Ermenilere karşı harekete geçmek önerisini tekrarlıyor, ama bu konuda hala gönülsüz davranan Mustafa Kemal, Bolşeviklerle ilişkilerin biçimi henüz bilinmediğinden ve Türk askeri gücü yeterli olmadığından, Karabekir´in önerisini onaylamıyordu. 4 Haziranda Kazım Karabekir, seferberlik ilan etmek için izin istiyor; bu kez dileği yerine getiriliyor; üç gün sonra Erzurum, Erzincan ve Van´da seferberlik ilan ediyordu". Ama Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin, 16 Haziranda gönderdiği bir nota ile, Ermenilere karşı harekâta geçilmesini onaylamayarak arabuluculuk önerisinde bulununca, Cumhuriyetçiler, o sırada Kars’tan Ankara´ya gitmekte olan Bolşevik diplomatik kurulunun Ankara´ya ulaşacağı güne dek askeri harekatı ertelemek kararını alıyorlardı.


Bu arada, Ermenilerin Müslümanlara karşı giriştikleri kırım davranışları dayanılmaz bir kerteye geliyordu. Haziran ayında Oltu ilçesini istilâ eden Ermeniler, Türk halka ezgi yapıyor; Cumhuriyetçileri âdeta savaşa kışkırtıyorlardı. BMM yönetimi Dışişleri Bakanlığı, 7 Temmuzda Ermenilere kesin süreli bir öneri (ültimatom) göndererek, Brest Litovsk ve 1918 Batum Antlaşmaları gereğince Türkiye´nin bir parçası ilân edilen Oltu´nun ivedilikle boşaltılmasını talep ediyor; bu antlaşmalardan doğan anlaşmazlıkların "hak ve adalet" ilkelerine göre, barış yoluyla çözümlenmesi gerekirken, bu Ermeni saldırganlığının, Türklerin Ermenistan´la komşu olarak dostça ve iyi ilişkiler sürdürmek yönündeki dileğine aykırı ve "itiraz götürmez Türk haklarına karşıt yandaşlık" olduğunu bildiriyor; Ermeni ordusunun ivedilikle Oltu´dan çekilmesi buyruğunu tekrarlıyordu. Buna Ermenistan Dışişleri Bakanı adına karşılık veren M. Terakopian, Osmanlı yönetimi adına imzalanan Brest Litovsk ve Batum Antlaşmalarını Ermenistan´ın tanımadığını, çünkü birinci antlaşmayı imzalamadığı gibi ikincisini onaylamadığını; Ermeniler Türkiye ile ve diğer tüm uluslarla iyi komşuluk ilişkileri kurmak dileğinde olmakla birlikte, her ulusun "tarihi, etnografik ve ekonomik haklarını" görüşmelerde esas olarak tutmak gereğini duyduklarını; dolayısıyla Türkiye´deki "Ermeni ili üzerindeki itiraz götürmez haklarından" vazgeçemeyeceklerini; Oltu ilçesinin Ermeni Cumhuriyetinin "kesin bir parçası" olduğunu ve Türk ordusunun bu ilçede saldırgan davranışlarda bulunmasına izin verilmeyeceğini bildiriyordu.


Ermeniler, Oku ilçesinden çekilmemekle kalmıyor, Türkiye´nin Doğu illerini de istilâya hazırlanıyorlar& İstila plânlarıyla uğraşırken, Erivan yönetiminin eski Cumhurbaşkanı M. Hatissiyan, çeşitli Ermeni toplumlarından 20 milyon dolarlık bir kredi sağlamak amacıyla, Erivan yönetiminin resmi ve yetkili temsilcisi olarak Avrupa başkentlerini geziyordu. Sağlanacak paranın yarısı, Türkiye´nin Doğu illerini işgalde gerekli askeri masrafları karşılamada kullanılacaktı. 19 Temmuzda Londra´da, İngiliz Dışişleri Bakanlığı Doğu Masası yetkililerinden D.G.Osborne´la görüşürken, Türk illerini ivedilikle işgal etmesi için Ermenistan´a yetki verilmesini; Ermeni ordusu, Yunanlıların Anadolu´da askeri harekâta geçtikleri o sırada derhal ilerlerse ve Trabzon´daki İngiliz donanması yardımcı olursa, Türklerin ciddi direnişte bulunmalarına fırsat verilmeden büyük bir başarı sağlanması olasılığından söz ediyordu. O sıralarda bir Ermeni saldırganlığını, "sonuçları belirsiz, düşüncesiz davranış" olarak niteleyen İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon, Türklerin Ermenilere karşı Kilikya´da misilleme davranışlarında bulunma-larından korkarak, Hatissiyan´ın önerisini desteklemiyordu. Sonra Amerika Cumhurbaşkanı Wilson´un, Ermenistan´ın sınırları konusunda henüz bir karara varmadığı sırada Doğu illerini işgale kalkışmak, vaktinden önce bir davranış olacaktı. İngiltere´nin bu Ermeni macerasını onaylamamasının önemli bir nedeni daha vardı (ama Lord Curzon bunu açıklamıyordu): Osmanlı murahhasları, barış antlaşmasını Sevr´de imzalamaya hazırlanıyorlardı; dolayısıyla bu Ermeni davranışı, barış planlarını altüst edebilirdi.


Türklere karşı İngilizlerin desteğini kazanamayan Ermeniler, bu kez Ermeni koruyucusu kesilen Birleşik Amerika´nın yerini almaya çalışan Sovyet Rusya ile düzen çevirmeye başlıyorlardı. Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin, 20 Temmuzda Ermenistan Dışişleri Bakanı H.Ohanciyan´a gönderdiği yazıda, Sovyet Rusya´nın Ankara yönetimiyle kurmaya çalıştığı dostluk ilişkilerinin başlıca amaçlarından birinin, Anadolu´da Ermeni halkı için yeterli toprak sağlamak olduğunu ve Sovyet temsilcisi M. Legrand´ın bu konuda Ermeni ileri gelenleriyle görüşmelerde bulunmak üzere Erivan´a gönderileceğini bildiriyordu. Bu sorunu pazarlık konusu yapmak isteyen Ermenistan Dışişleri Bakanı Ohanciyan, 27 Temmuzda Çiçerin´e verdiği karşılıkta, Sovyet Rusya´nın Ermenilere vermek istediği içten güvencenin gerçekte haklı gösterilemeyeceğini, çünkü Türk ulusal yönetiminin, Ermenilerce "yıkıcı" olarak nitelenen Brest Litovsk Antlaşmasına dayanarak, Ermeni ordusunun Oltu ilçesinden çekilmesini istediğini bildiriyor; ama Rusların düşmanlığını kazanmak istemediğinden, onlarla "içten görüşmelerde bulunmak üzere" bir Ermeni kurulunun görevlendirilmiş bulunduğunu ekliyordu.


Sovyet yönetimi, Cumhuriyetçilerin Ruslardan önce davranarak Ermenistan´ı işgal etmelerine fırsat vermemek amacıyla, Erivan yönetimiyle bir anlaşmaya varmak yönünde meydana gelen tek fırsattan yararlanarak, Ermeni yönetimini memnun eder düşüncesiyle, bu yönetim temsilcileriyle 10 Ağustosta bir anlaşma imzalıyor; Cumhuriyetçi Türkiye ile Sovyet Azerbaycan arasında bulunan Nahcivan´ı ve Culfa´dan Şahtahtı´ya değin uzanan demiryolunu Ermenilere bırakıyordu. Sovyet yönetiminin bu davranışı Cumhuriyetçileri gücendiriyordu, çünkü Türkiye ile Rusya arasında bulunan ve Azerbaycan´dan geçen yolu tıkıyor; Sovyetlerin Türkiye´ye etken olarak askeri yardımda bulunmaları imkân ve umudunu ortadan kaldırıyordu.


Türk ulusal önderlerinin de bu kez anladıkları gibi, Ermeni sorunu ancak Daşnak yönetimini baş eğici duruma getirecek askeri bir harekâtla çözümlenebilirdi. Ama böyle bir harekâtı başlatmakla suçlanmayı dilemediklerinden, ilk davranışın Ermenilerden gelmesini bekliyorlardı. Çok geçmeden bekledikleri oluyor: Ermeniler, Rusların kendilerine gösterdikleri hoşgörüden cesaret alarak, 24 Eylülde Kötek ve Bardiz ilçelerinde saldırıya geçiyor, kısmen başarı sağlıyorlardı. Dört gün sonra General Karabekir komutasında karşı saldırıya geçen Türk ordusu, Sarıkamış´ı alıyor; 30 Eylülde Oltu ve Ardahan arasındaki Merdenek kasabasına giriyordu ".


Türk-Ermeni savaşı sürerken Cumhuriyetçiler, Daşnakların bu sal-dırganlıktan sorumlu olduklarını; Müslüman halka her türlü eziyet ve işkence yaptıklarını; İtilâf devletlerinin elinde alet olduklarını; Türk Doğu Ordusunu uğraştırmak ve başka yerlerde kullanılmasına engel olmakla Yunanlılara yardımcı olduklarını; Sevr Antlaşması gereğince hak iddiasında bulundukları Doğu illerini istilâ ederek, Basra´dan Karadeniz´e kadar uzanacak ve İtilâf devletlerinin etkisi altında olacak büyük bir Ermenistan kurarak, Yunanlıların Batıda oynadıkları rolü Kafkasya, Doğu Anadolu ve İran bölgelerinde oynamak fırsatını kolladıklarını; dolayısıyla BMM yönetiminin, kış gelmeden Daşnaklara bir ders vererek Türk topraklarını istilâ umutlarını suya düşürmekten başka çıkar yolu olmadığını o sıralarda Moskova´da bulunan Türk kurulu başkanı ve Dışişleri Bakanı Bekir Sami aracılığıyla Sovyet önderlerine bildiriyor; Ermenilere karşı girişilecek mücadelede Moskova´dan yardım istiyor ve Daşnakların yenilgiye uğratılmalarından sonra, Ermenistan´da, Türkiye ve Sovyet Rusya ile iyi ilişkiler kurulmasına önem verecek "aklı başında bir yönetimin" işbaşına geçmesi umudunu beyan ediyordu ".


Ankara´nın bu diplomatik davranışına Erivan yönetimi iki türlü tepki gösteriyordu: 1. Londra´daki Ermeni temsilcisi M. Taftaciyan´a, Doğu savaş kesimindeki Ermeniler üzerinde Türk baskısını hafifletmek amacıyla, Batı savaş kesimindeki Yunan ordusunun Türkler üzerinde baskı kullanması için ivedilikle Yunan Başbakanı Venizelos´a başvurmasını öneriyor (ama bunda başarı sağlayamıyordu);2.Türk ilerlemesini durdurması için Moskova´ya başvurarak Türkleri saldırganlıkla suçluyor; bir Sovyet elçisinin dostluk ilişkileri kurmak amacıyla görüşmelerde bulunmak üzere Erivan´a ulaşacağı bir sırada, "Rusya´nın bağlaşığı" bulunan bir ülkenin ordusunun düşmanca davranışlara başladığını, bu yüzden Ermenilerin, Rusların dostluk gösterilerinden kuşkulandıklarını bildiriyor; Moskova, "Türk saldırganlığını" durdurur ve Türk ordusunun eski sınırlara dönmesini sağlarsa, iki ülke arasındaki barış görüşmelerinin sükûn içinde ve daha içten yapılmalarına yardımcı olacağını ekliyordu. Moskova buna verdiği karşılıkta, Sovyet yönetiminin Türk ilerlemesini durdurabileceğini ve gerekirse, Türkiye´deki "Ermeni topraklarının" bir kısmının boşaltılmasını sağlayabileceğini, ama Erivan yönetiminin Sevr Antlaşmasından vazgeçerek, Sovyetlerin itilaf devletlerine karşı Mustafa Kemal´e yardım gönderebilmeleri için, Şahtahtı-Nahcivan demiryolunu geçici bir süre ile geri vermeleri gerektiğini bildiriyordu".


Ermeni Daşnak önderleri, bu Rus önerisine uyacakları yerde, itilaf devletleriyle düzen çevirmeyi sürdürüyor; Erivan´daki İngiliz temsilcisine Sovyet önerileri hakkında tam bilgi veriyorlardı. Tiflis’teki İngiliz temsilcisi Albay Stokes, Rusların blöf yaptıklarını öne sürerek, Ermenileri, tüm halkı silah altına çağırmaya üsteliyor; Gürcistan yönetiminin Ermenilere elden gelen her yardımı gizlice yapacağını; durum tehlikeli bir kerteye gelince, Ermenilerden yana savaşa gireceğini bildiriyordu. Öte yandan Lord Curzon´a başvuran Albay Stokes, İngiliz yönetimini, daha önce önerdiği gibi 20.000 sterlin sağlamaya ve Dağıstan´la Kafkasya´da yaşayan ama Sovyet yönetiminden memnun olmayan Müslüman halk arasında bir isyan başlatmaya çağırıyor; bu çağrısı etkisiz kalıyordu".


Böylece, Ermenistan´la Gürcistan arasında askeri bir pakt imzalama çabaları olumlu bir sonuç getirmiyordu çünkü Gürcistan, Ermeni sorununu desteklemek amacıyla savaşa girerse, halkın bu davranışı desteklemeyeceğini; Türkleri gücendirerek Gürcistan´daki büyük İslam toplumu arasında isyan çıkmasına yol açacağını ve o sıralarda ticaret maksatları için Azerbaycan ve Sovyet Rusya ile yapmakta olduğu görüşmeleri tehlikeye düşürmüş olacağını anlyordu. Esasen Cumhuriyetçiler, 9 Ekimde Gürcistan´a başvurarak, iki ülke arasında dostluk ilişkileri kurulmasını; aralarında askıda kalan herhangi bir sorunun dostça çözümlenmesini öneriyor, Ermenistan´a saldırışlarının nedenlerini anlatmaya çalışıyorlardı. Buna verdiği karşılıkta Gürcistan yönetimi önce kaçamak yapıyor, sonra da kendisine saldırılmayacağına, Batum ve Ardahan illerini kapsamak üzere iki ülke arasındaki sınırın yeniden çizileceğine dair Cumhuriyetçilerden güvence istiyordu. Cumhuriyetçiler, istenilen güvenceyi 21 Ekimde veriyor; dost ve güçlü bir Gürcistan görmeyi yeğ tuttuklarını bildiriyor; aynı zamanda, Gürcistan yönetimiyle görüşmek üzere Albay Kâzım´ı Tiflis´e temsilci atıyorlardı. Ermenilerin başına gelen akıbetten kaçınmak ve bağımsızlığını sürdürmek isteyen Gürcistan, daha önce verdiği söze karşın Ermenilere açıktan açığa yardımda bulunamıyordu.


Ermenilerin tek umudu Gürcistan değil, Sovyet Rusyaydı.22 Ekimde Moskova´ya gönderdikleri notada, Erzincan´dan geçen ve Trabzon´dan Harput´a kadar uzanan bir hattı Ermenistan´ın Batı sınırı olarak talep ediyorlardı. Bakü ve Moskova´da yüksek katlarda çalışan Ermeni komünistlerinin, Ermeni basınıyla işbirliği yaparak, Türklere karşı ve Ermeni sorunundan yana sürekli çalışmaları yüzünden bu kez Moskova, Ermeni sorununa fazlasıyla sempati göstermeye başlıyordu. Komünist Ermeni önderleri, Cumhuriyetçilerin şövenistlikle davranarak, Azerbaycan´daki karşıcıl ihtilâli kışkırttıklarına ve Azerbaycan´la birleşerek, Ermenistan´ı ortadan kaldırdıktan sonra Batum´u işgal edeceklerine Moskova´yı inandırıyor; Gürcistan’la Ermenistan´ın, Türkiye ile Azerbaycan arasında bir barikat olarak tutulmalarının önemine değiniyorlardı. Bunun üzerine harekete geçen Ruslar, Tiflis’te yayınladıkları bir genelgede, "Türk saldırganlığıyla" bir ilişkileri olmadığını; "Ermenistan halkına karşı dostça duygular beslediklerini" açıklıyor; aynı zamanda, 9 Kasım’da Ankara´ya varan ilk resmi Sovyet kurulunun geçici başkanı Upmal Angarskii aracılığıyla, Türklerin Ermenistan´da ilerlemelerini durdurmalarını dileyerek, iki ülke arasında yeniden arabuluculuk önerisini öne sürüyorlardı. Ermenistan sorunuyla ilgili olarak, Türk-Rus ilişkileri o kadar bunalımlı bir kerteye gelmişti ki, Moskova´daki Bolşevik önderleri, " her an savaşa girmeye zorlanabiliriz" biçiminde söz ediyor, Batılı siyasi çevreler ise, Türkiye ile Rusya´nın arasının ciddi olarak açıldığına inanıyorlardı.


Tiflis´deki İngiliz temsilcisi Albay Stokes, 6 Kasımda Lord Curzon´a gönderdiği kapalı telyazısında, Türklerin Ermenistan´ı "istilâ" etmeleri sonucunda Orta Doğu´daki durumun değiştiğini; Cumhuriyetçilerin Azerbaycan´ı kendi kontrollerine almak amacını güttüklerini, ama Bolşeviklerin buna engel olmaya çalışacaklarını, dolayısıyla iki ülke arasında ayrılık tohumları serpileceğini; Ruslara karşı Türklerin dostluğunu kazanmak zamanının geldiğini ve İtilâf devletleri, Türkiye´de Yunan yayılmasını destekleyen siyasayı bir yana bırakmakla bu dostluğu sağlayabileceklerini, böylece tüm İslam dünyasını kendilerinden yana çekebileceklerini bildiriyor; Mustafa Kemal´le ilişki kurmayı öneriyor, ama önerileri kabul edilmiyordu.


İngiltere´de çıkan Manchester Guardian gazetesinin muhabiri Leese de, 13 Kasımda, Cumhuriyetçi Türkiye´nin yardımıyla Müslümanlar arasında Bolşevik Ruslara karşı bir genel isyanın kışkırtılması olasılığına değinerek, Albay Stokes´un önerilerine benzer öneride bulunuyor, ama önerisi etkisiz kalıyordu. Oysa Cumhuriyetçilerin Ermenistan içerilerine değin ilerlemelerini, Gürcistan, Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya Müslümanları heyecanla izliyorlardı.


Takviye edilmek üzere bir aydan beri Sarıkamış-Laloğlu-Merdenek hattında duran Türk ordusu, 28 Ekimde Kars savaş kesiminde yeniden harekata geçiyor, Ermeni gücünü Kars´ın iç kalelerine çekilmeye ve 30 Ekimde, hiç direnmeden, tüm Kars şehrini Türklere bırakmaya zorluyordu. Kars savaşı sırasında Cumhuriyetçiler, Bolşevik eğilimi göstererek Kars kalesini hiç direnmeden kendilerine teslim eden iki Ermeni taburunu tutsak etmişlerdi". Avrupa´da en güçlü ve en modern istihkâmlara sahip bulunan Kars kalesi, Ermenilerin savunma sisteminin anahtarıydı. Kalede çeşitli çapta 700 top ve çok sayıda mermi bulunuyordu.


O sırada Oltu, Merdenek ve Kars, Türk işgali altındaydı. Türk ordusu Gümrü´ye saldırıyor, Ermenistan´ın başkenti Erivan´m yakınlarına dek sokuluyordu. Kesin bir yenilgiyle karşı karşıya kalan Ermeni yönetimi, daha fazla kayıp vermemek amacıyla, 6 Kasımda Türklere başvurarak bir bırakışma imzalamayı talep ediyor; ertesi gün Gümrü´de bir bırakışma imzalanıyordu. Bırakışma koşulları kısaca şöyleydi: Ermeni ordusu Gümrü´yü boşaltarak Arpaçay ırmağının 15 kilometre Doğusuna çekilecek; barış görüşmeleri sırasında Türk ordusu Gümrü kalesini, demiryolunu ve şehrin 10 kilometre derinliğinde çevresini işgal edecek, genel düzeni ve halkın güvenliğini güven altına alacak.


BMM yönetimi Dışişleri Bakan vekili Ahmet Muhtar, 10 Kasımda Kazım Karabekir aracılığıyla Ermeni yönetimine şu barış koşullarını gönderiyordu: 1. Türk-Ermeni sınırının saptanması: Halk, Bolşeviklerle Wilson´un ilan ettiği "ulusların kendi kaderlerini bizzat tayin etmeleri" (self-determinasyon) esasına kapsayan uluslar ilkesi gereğince, kendi siyasi geleceğini bir plebisitle bizzat tayine çağrılacak. (Erivan yönetiminin, Batı ve özellikle İngiliz emperyalistlerine hoş görünmek için bu çözüme karşı çıkmasından korkulur); 2. Türkiye, komşu soyun özgür olarak güvenlik içinde gelişmesi ve Ermenistan´ın ekonomik kalkınması için her türlü yardımda bulunacak; 3. Taraflar, yurttaşlarının ve mallarının bir yerden diğer bir yere taşınmalarına izin verecek; 4. Türkiye, genel savaş sıralarında kendi topraklarından göç eden Ermenilerin yurtlarına dönerek yerleşmelerini ve uygar ülkelerdeki azınlıklara tanınan haklardan ya-rarlanmalarını kabullenecek; 5. Türkiye, kendi güvenliği için Er-menistan´ın fiili güvence vermesini talep eder.


Ankara´nın Ermenilere kabul ettirmek istediği bu barış koşulları, Cumhuriyetçilerin o sıralarda Ermenilere karşı besledikleri kuşkuyu açıkça yansıtıyordu. Ankara, Ermenistan´ın barış dileğinde bulunmasını, Doğu ve Batı dünyasından ayrı düştüğü bir sırada başına gelen felaketi geçici bir süre için savuşturmak amacına atfediyor; Ermenistan ayakta kaldıkça Türkiye´ye karşı Batı´nın bekçisi olmayı sürdüreceğine, Ermenilerle basit bir barış antlaşması imzalayarak geri çekilmemek gerektiğine, Ermeni´ erin etkisiz bir duruma getirilmeleri gereğine inanıyor; bu nedenle Ermeni ordusunun terhis edilerek silahlarının alınmasını; yeniden askeriye yaptırmasının önlenmesini; demiryollarının kontrolünü ve azınlıkta olan Müslümanların haklarının korunması özürüyle tüm Ermenistan´ın askeri işgalde tutularak, Türkiye´yi Azerbaycan´a bağlayan demiryollarının Türklerin elinde bulundurulmalarını; silahlarının bir an önce ellerinden alınmalarını; oradaki Türklerin silahlandırılmalarını; Doğu ile Batı´yı bağlayacak ve Azerbaycan´ı bağımsız bir Türk yönetimi biçimine koyacak ulusal bir güç kurulmasına çaba harcanmasını salık veriyordu.


Ermeniler Türk barış koşullarını incelerken, 9 Kasımda Kazım Karabekir onlara kesin süreli yeni bir öneri vererek, 24 saat içinde şu yeni koşulları kabullenmelerini talep ediyordu: çok sayıda silah, mermi, taşıt aracı ve tren Cumhuriyetçilere teslim edilmeli; Ermeni ordusu, 7 Kasım 1920 tarihli bırakışmada saptanan hattın Doğusuna, Erivan-Gümrü demiryolu üzerindeki Aras istasyonundan, Gökçe Gölü´nün Kuzey-Batı kıyısına kadar uzanan hatta çekilmeli; Cumhuriyetçiler, Gürcistan´dan Ermenistan´a silah kaçırılmasını önlemek amacıyla, Gümrü-Tiflis demiryolu üzerindeki Sanain ve Karaklis karakollarını kontrollerine almalı. Ermeni yönetimi bu yeni koşullara karşı çıkıyor, bunları görüşmek üzere Gümrü´de bir konferans dü-zenlenmesini öneriyordu. Bu öneriyi kabullenmeyen Türkler, Ermenistan Cumhurbaşkanının iki ülke arasında arabuluculuk teklifinde bulunan Sovyet önerisini kabullenmemesinin ardından, 11 Kasımda yeniden ileri harekâta geçiyorlardı. Amaçları, Erivan´ı işgal ederek Ermeni direnişine öldürücü bir darbe indirmekti; ama Ermeniler yeni bir bırakışma için yine Türklere başvuruyor; Türkler, Agin ve Anı´yı işgal ettikten sonra 18 Kasımda Ermenilerle yeni bir bırakışma imzalıyor; her iki yan, barış koşullarını görüşmek amacıyla Gümrü´de bir konferansa katılmayı kabulleniyordu.


Türk saldırısı sırasında Ermenistan´a Batı´dan pek az petrol ve silah yardımı yapılabilmişti. Ermeni propagandası, etrafa yaydıkları yalan haberler ve durmadan Batı´dan yardım ve sempati dilenmeleri, "önemli" saydıkları sorunlarına kötü etkide bulunuyordu. İngiltere Dışişleri Bakanlığı Doğu Masası yetkililerinden D.G.Osborne´nun 13.10.1920´de Londra´da bulunan Ermeni önderlerinden M. Aharonian´a da bildirdiği gibi, Ermeniler, "kurt geliyor" diye o kadar haykırıyorlardı ki, sonuçta büyük bir felakete uğradıkları zaman, onların sorununa kimse büyük ilgi veya sempati göstermedi".


Cumhuriyetçilerin Ermenistan´a karşı kazandıkları zafer, tüm Anadolu´da büyük sevinçle karşılanıyor; Albay İsmet Bey, 28 Kasımda Kazım Karabekir´e Eskişehir´den gönderdiği kapalı telyazısında :


"Doğu harekatı bizi ve sorunumuzu yeniden diriltti. O kadar sıkılmıştık, o kadar daralmıştık ki, durumun nefes alacak kadar bir aralığa ihtiyacı vardı. Tanrının yardımıyla bunu sen başardın. . . " diyor;


Mustafa Kemal, bu büyük başarısından ötürü Karabekir´i kutluyordu.


25 Kasım 1920´de BMM adına Kazım Karabekir´in ve Ermenistan adına M. Hatissiyan´ın katıldığı, bir hafta kadar süren barış görüşmeleri sonunda, 2 Aralık 1920´de Gümrü Antlaşması imzalanıyordu. Antlaşmanın başlıca koşulları şunlardı: Türkler, daraltılmış sınırlar içinde Ermenistan´ın bağımsızlığını tanıyor; anlaşmazlık konusu olan Kars ili ve Sürmelirem ilçesinin geleceğinin üç yıl içinde yapılması gereken bir plebisitle kararlaştırılması, bu süre içinde karma Türk-Ermeni jandarmasının söz konusu yerlerde barış ve düzenden sorumlu olmasını kabulleniyor; Ermenistan, Sevr Antlaşmasını tanımayarak Avrupa´daki temsilcilerini geri çağırmayı ve itilaf devletlerinin temsilcilerini, bu devletler Cumhuriyetçi Türkiye ile bir barış antlaşması imzalayıncaya dek, Erivan´a sokmamayı kabul ediyor; Ermeni ordusu 1.500 ere indiriliyor ama jandarma gücü sınırlanmıyor; Ermenistan´ın Türkiye´ye karşı diğer devletlerle yaptığı tüm antlaşmalar kaldırılıyor; Türkiye´deki Ermenilerle Ermenistan´daki Müslümanların diğer yurttaşlar gibi eşit haklardan yararlanmaları; iki ülke arasında en erken vakitte diplomatik ilişkiler, telgraf ve telefon ulaştırmalarının kurulması; Türk koruyuculuğu altında yerel özerklik verilecek İtur ve Nahcivan illerinin ileride uluslar (self-determinasyon) ilkesine göre kendi kaderlerini yine kendilerinin bir karara bağlamaları; Ermenistan saldırganlığa uğrar ve yardım dilerse, Türkiye´nin ona askeri yardımda bulunması; Ermenistan´ın silah ithal etmemesi; her iki yanıp, birbirinden savaş tazminatı istememesi; Antlaşmanın bir aya kadar onaylanması; Türk ordusunun, Ermeni ordusunun Antlaşmada saptanan sayıya indirildiği oranda Ermeni topraklarını boşaltması kabulleniyordu.


Daşnak yönetimi antlaşmayı henüz onaylamadan, Bolşevikler Ermenistan´ı ele geçiriyorlardı. Erivan´da Vratziyan kabinesinin işbaşından çekilmesi üzerine, bir diktatör kesilen Ermeni önderlerinden Dro, askerleri zaten başkente yaklaşmakta olan Delican ihtilal komitesiyle ilişki kurarak Ermenistan´da bir Sovyet yönetimi kurulmasına yardımcı oluyordu. Erivan´daki Sovyet temsilcisi Legrand, Ermenistan´ın bağımsız kalacağını ve Sovyet Rusya´nın ona Zangezur ve Nahcivan bölgelerini vereceğini yeni Ermeni yönetimine bildirerek güvence veriyor; Gümrü´de yapılan Türk-Ermeni görüşmelerine karışarak Kazım Karabekir´in canını sıkıyordu.


Erivan´da kurulan Bolşevik rejimi, yeni Ermenistan´ın Sovyet patronlarını memnun etmeyen Gümrü Antlaşmasına sert bir dille karşı çıkıyor, bu Antlaşmanın Ermenistan´ı Türklerin koruyuculuğu altına getirdiğini öne sürüyorlardı. Bolşevik Ermenistan´ın Dışişleri Bakanı Behzadiyan, 10 Şubat 1921´de BMM yönetimi Dışişleri Bakanı vekili Ahmet Muhtar´a gönderdiği yazıda, Cumhuriyetçi Türkiye Gümrü Antlaşmasından vazgeçerse, "Batı Emperyalizmine karşı açtığı ulusal kurtuluş mücadelesinde" Sovyet Ermenistan´ın ona yardımcı olabileceğini; askıdaki tüm sorunların yakında Moskova´da yapılacak bir konferansta tatmin edici biçimde çözümleneceğine inandığını bildirerek, Türkleri, Gümrü ilçesindeki ordularını geri çekmeye ve Ermeni savaş tutsaklarını serbest bırakmaya çağırıyordu. Buna karşılık veren Ahmet Muhtar, "İngiliz emperyalizminin uşakları olan" Daşnakların iktidardan düşürüldükleri haberine çok sevinen Türkiye´nin Gümrü Antlaşmasından vazgeçmesinin istenmesinin nedenini bir türlü kestiremediğini, çünkü bu antlaşma ile ancak Türklerin çoğunlukta oldukları ilçeleri geri aldıklarını bildiriyordu.


Bu ve benzer notalarla Ermeni sorunu sürdürülüyor; 1921 Martında Moskova´da yapılan Türk-Rus konferansında yeniden başkaldırıyor, ama sınırlarının saptanması konusunda artık Ermenilere söz düşmüyor; tüm sorun, Moskova Antlaşmasıyla, Cumhuriyetçilerle Bolşevikler arasında çözümleniyordu. Cumhuriyetçiler Ermenistan´ı ezerlerken, Amerika Cumhurbaşkanı Wilson, Sevr Antlaşmasına dayanarak, hatta Ermenilerin bile istemediği Trabzon´un Batısındaki bölgeyi kapsamak üzere, Türkiye´nin Doğu illerinin büyük kısmını Ermenistan´a veriyordu. Ama Ermeniler, kendi varlıklarını sürdürecek direnme yeteneğini gösteremediler. İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon´un da nitelediği gibi, Ermeni önderleri "değersiz kimselerdi"

Erivan´da Amerikan yardımından sorumlu bulunan Amerika Yüksek Komiseri Albay Haskell, Ermeni ulusundan "profesyonel dilenciler" olarak söz eder. Ona bakılacak olursa, Erivan Cumhuriyetinin sınırları dışındaki zengin Ermeniler, açlık çeken yurttaşlarına "on paralık" yardımda bulunmuyor; göçmenler için kurulan hastaneleri işletmeye karşı çıkıyor; öte yandan ücretli Ermeni hastabakıcıları, hastane malzemelerini çalarak satıyorlardı. Haskell, ayrıca şunları ekliyordu:

"(Ermeniler) hırsız, yalancı, tamamen alçalmış, kendi kendilerine yardım edemeyen, birbirlerine yardım etmek istemeyen ve her türlü şükran duygularından yoksun olan" kimselerdi.


Ermeni halkı arasında yurt duygusu olmadığı gibi, ülkede yönetici veya siyasi yeterlik, gelişmek için para ve kaynak da yoktu.


Ermenilerin karakterini iyi bilen İngiltere Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Lord Hardinge de, Albay Haskell´in bu görüşlerine katılıyor, "Ermenilerin karakterini iyi bildiğimden, onların bu biçimde nitelenmeleri beni şaşırtmıyor" diyordu. Ermenilerin kendi yurtlarım kurtarmak için gerek Cumhuriyetçilere gerekse Bolşeviklere karşı etken bir mücadeleye girişmemiş olmalarına işte bu nedenlerden ötürü şaşmamak gerekir.


Türk-Ermeni savaşının sonuna doğru Cumhuriyetçilerle Bolşevikler arasındaki ilişkiler âdeta kesilecek bir kerteye geliyordu. Rusların görüşünce, Cumhuriyetçiler can sıkıcı birçok davranışlarda bulunmuş-lardı. Ruslar, Cumhuriyetçilerin Daşnak Ermenistan´a indirmiş oldukları büyük darbeden etkilenmekle birlikte, Polonya savaş kesimindeki askeri harekâtı bitirip, General Wrangel ordusunu yendikten sonra Ermenistan´ı bizzat işgal etmeyi tasarladıklarından, Türklerin bu davranışlarına çok kızıyorlardı. Cumhuriyetçilerin Kafkasya´da ivedilikle ilerlemeleri; Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya´da onlara karşı gittikçe artan iyi duygular, Bolşeviklerin sinirlerini bozuyordu. Kafkaslardaki Daşnak önderleri ve Müslüman "zenginleri", Türklerin Azerbaycan, Dağıstan ve Kuzey Kafkasya´daki İslam ülkelerini Bolşevik etkisinden uzaklaştırmak amacıyla, Bolşeviklere karşı İtilaf devletleriyle birleştikleri söylentilerini etrafa yayıyorlar; Cumhuriyetçiler, bağımsız bir Azerbaycan devleti kurmak çabalarıyla ilişkin gösteriliyorlardı. Bu ve benzer söylentiler, Bolşevik ihtilal çevrelerinde Cumhuriyetçilere karşı kuşku yaratıyor, onlarla kurulacak ilişkiler konusunda Bolşevik önderleri arasında görüş ayrılıklarına yol açıyordu. Stalin, İtilaf devletlerinin, sağa kayan Cumhuriyetçilerle düzen çevirmeye çalıştıklarından ve Cumhuriyetçilerin, "ezgi altındaki halklara ve kurtuluş sorununa hıyanet etmeleri, gerekirse İtilaftan yana geçmeleri olasılığından" söz ediyordu.


1920 Kasımında Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos´un genel seçimlerde yenilerek Yunanistan´dan ayrılmasının ve Kral Konstantin´in Yunanistan´a dönmesinin hemen ardından, Sevr Antlaşmasının Türkiye´den yana değiştirilmesi için Fransız ve İtalyan çevrelerinde başlatılan mücadele; Cumhuriyetçileri İtilaf koşullarını kabule inandırmak amacıyla, Ahmet İzzet Paşa başkanlığında Anadolu´ya gönderilen kurul, Cumhuriyetçilerin Kafkaslarda Gürcistan yönetimiyle yaptıkları temaslar; sonra yurda hıyanet ve derneklerle ilgili yasaları daha etkili biçime getirmeleri; "kamu düzeni ve devlet siyasasına" karşı davranan kuruluş ve yayınları kapatmak yetkisini alarak, Anadolu´daki komünist ve Bolşevik yandaşları üzerinde etken kontrol uygulamaya başlamaları, Sovyet kuşkularım daha da arttırıyordu. Enver Paşa, 14 Aralıkta Kazım Karabekir´e gönderdiği kapalı telyazısında, bu Sovyet kuşkularını şöyle yansıtıyordu:

"Mustafa Kemal Paşa kardeşime de, İngilizlere her çeşit vaatlerine rağmen pek bel bağlanmayarak Sovyetlerle bir anlaşmazlık çıkarılmamasını, ama büsbütün de onların elinde oyuncak biçiminde atılmamasını önerdim. Moskova´da işi yürütenlerin oldukça sert ve sözlerine inanılır adamlar olduğu kanısındayım. Ama onların, bizim İngilizlerin elinde günün birinde kendilerine karşı davranmamız konusundaki korkularını takviye etmemek gerekir görüşündeyim".

Cumhuriyetçilerin açısından, Bolşevikler, Türk dostluğunu İngiliz ve Ermenilerle çevirdikleri düzenlere kurban ederek sonuçta Türk-Ermeni çatışmasına karışıyor; gerekirse daha ileri giderek, Cumhuriyetçilerden, Gümrü Antlaşmasıyla kazanmış oldukları savaş ganimetlerinden vazgeçmelerini istiyorlardı. Sonra Türklere para ve savaş malzemesi yardımı yapacaklarına dair vermiş oldukları sözü de esaslı biçimde yerine getirmemişlerdi. Anadolu´ya biraz para göndermişlerdi ama savaş malzemesi yardımında o kadar ihmalkârlıkla davranıyorlardı ki, Kazım Karabekir, 23 Ekimde Enver Paşa´ya gönderdiği kapalı telyazısında, Rus yardımının gerçekleşmediğinden yakınıyor, şöyle diyordu:


"Biz, Ermenilere karşı 28 Eylülde harekete başladık. Bir aydır Bolşevikler ilgisiz kalıyorlar. Hiç olmazsa Bakü´deki esirlerimiz silahlandırılarak yardımımıza koşabilirlerdi.


Cumhuriyetçilerin Bolşeviklere karşı sızlanışları bunlarla bitmiyordu. Ruslar, 1920 Eylülünde Bakü´de düzenlenen Doğu Halkları 1. Kurultayında nezaketsizce davranıyor; Kongrenin, Komintern´i temsil eden Bolşevik başkanı Zinoviev, yaptığı konuşmada şöyle diyordu:


"Mustafa Kemal akımının Komünist akımı olmadığını ve kutsal saydığı Halifeyi düşmandan kurtarmak amacını güttüğünü bir dakika olsun unutmuyoruz... Bu biçim düşünüş, komünist ilkelerine uyar mı? Asla. Ama Türk halkının duygularına saygı besleriz. Mustafa Kemal´in bir komünist siyasası uygulamamasına karşın, ona yardıma hazırız, çünkü böylece İngilizlere karşı tüm devrim akımlarına yardım etmiş oluruz. Bugün Türkiye´de terazinin bir gözü zenginden yana ağır basıyor, ama bir gün öteki gözü ağır basacak"


Kongredeki Sovyet temsilcileri küstahça davranarak, Türk ulusal akımına nezaketsizlik gösteren bir önerge kaleme alıyor; bunun kongrece onaylanmasını sağlıyorlardı. Bu önergede, "uluslararası emperyalizme" karşı yürüttükleri mücadelede Türklere sempati beyan ediliyor, ama ulusal akımın ancak yabancı zalimleri hedef tuttuğu, bu akımın sağlayacağı başarının Türk çiftçi ve işçisinin "zulüm ve istismardan" kurtulacağı anlamına gelemeyeceği bildiriliyor, şöyle deniyordu:


"Kongre, bu akımın önderlerine büyük tutumlulukla yanaşmak gereğini duyar, çünkü geçmişte emperyalist bir grup yararına Türk çiftçi ve işçisini boğazlattılar ve böylece yüksek rütbeli zengin Türk subaylarından oluşan küçük bir grubun çıkarları adına, (Türk) halkımı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bıraktılar. Kongre, bu önderlerin şimdi emekçilere hizmete ve geçmişteki hatalarını düzeltmeye hazır olduklarını davranışlarıyla kanıtlamalarını salık verir”

Bu suçlamaların büyük kısmı, Kongrede bazı İslâm ülkelerini temsil eden Enver Paşa´ya yöneltilmiş olmakla birlikte, Kongredeki Cumhuriyetçi temsilciler, Ankara´daki ulusal önderlere hakaret edildiği sonucuna varıyorlardı.

Enver Paşa´nın Bakü Kongresine katıldığını duyan Mustafa Kemal, Bolşevik emellerinden fazlasıyla kuşkulanmaya başlıyordu, çünkü Rusların Enver Paşa´yı desteklediklerini; gizli amaçları uğrunda onu gerek Anadolu´da gerekse Orta Asya´da kullanmak, ulusal akımın önderi olarak kendinden hoşlanmadıklarını ve yerine Enver Paşa´yı geçirmek istediklerini; Türk halkı ve ordusunca destekleneceğine inanılan Enver Paşa´nın, Mustafa Kemal´i iktidardan kolayca düşürebileceğini sandıklarını iyi biliyordu. Böylece Enver Paşa, "Doğu´dan gelecek tehlikeden" çok kuşkulanan Mustafa Kemal´e karşı Bolşeviklerce bir koz olarak kullanılabilirdi.

Esasen Enver Paşa da, 4 Aralık 1920´de Berlin´den Halil Paşa´ya gönderdiği mektupta, bir İslam ordusunun başında Anadolu´ya geçeceğini; 28 Ocak 1921 tarihli mektupta ise, Türkiye´deki yandaşlarından bazılarına, vakti geldiğinde duruma egemen olacak silahlı bir örgüt kurmaları için yönerge gönderdiğini bildiriyordu. Kazım Karabekir, 10 Eylül 1920´de durumu şöyle değerlendiriyordu:


"Mustafa Kemal Paşa´yı devirmeye, Halk Yönetimleri sorununu tüm ülkeye yaymaya ve böylece İttihatçıların işbaşına gelmelerine çalıştıklarına dair geniş bir plan var. Berlin´den Enver´i Bakü´ye koşturan gücün, içerideki İttihatçıları da harekete getirdiği ve yine Türkiye içinde bu kez de Enver eliyle Bolşevikliğin kurulmasına çalışıldığını tahmin ettim"


Gerçekten Bolşevikler, Anadolu´ya sızmak amacıyla hazırladıkları büyük planı uygulamada Enver Paşa´dan yararlanmayı düşünüyor; bu planı gerçekleştirmek için ivedilikle davranıyor; Bakü´de Halk Iştirakiyun Fırkası adı altında bir Türk komünist partisi kurulmasına yardımcı oluyorlardı. Türkiye´nin Lenin´i olarak görülen, kurnaz Türk komünisti Mustafa Suphi´nin başkanlığı altındaki bu partinin üyelerinin Anadolu´ya gizlice sızabilmeleri için veya ulusal önderleri, onları açıktan açığa Anadolu´ya kabule zorlamak amacıyla, Bolşeviklerce bir ortam hazırlanıyordu.


Bolşevikler bunlarla kalmıyor, komünist propagandası yapmak amacıyla Anadolu´nun her yarma ücretli gizli ajanlar gönderiyorlardı. 1920 Eylülü başlarında, ilk Sovyet diplomatik kurulu, danışman Upmal Angarskii´nin geçici başkanlığı altında Ankara´ya ulaşıyordu. Beraberinde birçok telsiz malzemesi, telgrafçı ve 500 kilo kadar altın getiren ve Anadolu´nun dört bir yanında telsiz şebekeleri kurmaya yeltenen, 200 kişiyi aşkın Sovyet kurulu, Genel Kurmay Başkanı Albay İsmet (İnönü)´yü kuşkulandırıyor;2 Eylülde Kazım Karabekir´e gönderdiği kapalı telyazısında, şöyle diyordu:

"Gelen Rus kurulu bir elçilik kurulu değil, ülkemizde örgüt kurarak ve devrimler yaparak yönetimi üstüne almaya görevli bir kurul görünüşünü veriyor... bizim kurtuluşumuzun, Sovyet Rusya ile karşılıklı koşullarla ittifakta bulunduğu, yoksa Komünist devrimi perdesi altında Sovyet esaretinin büyük felaket olduğu, bu yüzden, ordu içine kışkırtma ve fesatlar girmesine ne pahasına olursa olsun kesinlikle engel olunmak gereği iyice anlatılmalıdır.

Albay İsmet Bey´in kuşkuları yersiz değildi, çünkü Sovyet temsilcisi Upmal Angarskii, Erzurum´da Kazım Karabekir´le yaptığı ilk görüşmede, Türkiye´de türeye aykırı ilan edilen Komünist Partisine konan yasağın kaldırılmasını istiyordu.

Bolşeviklerin kendi işgallerindeki ülkelerde yaşayan Müslüman halka yaptıkları kötü işlem de Cumhuriyetçileri üzüyordu. Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya´daki Müslümanlar, İslam geleneklerine tümüyle yabancı olan Bolşevik rejiminden pek hoşlanmıyor; bu rejime karşı direnmeye hazırlanıyor; bu direnmede Cumhuriyetçilerin kendilerine önderlik yapmalarını bekliyorlardı. Böylece Türk Milliyetçileriyle Rus Bolşevikleri arasında bir çatışmaya doğru gidiliyordu, ama bunu önleyen ve Cumhuriyetçilerle Bolşevikler arasında bir yanaşmayı gereksindiren başka nedenler vardı: Cumhuriyetçiler, Sevr Antlaşmasında bazı değişiklikler yapılmasını kabullenen ama hala bu antlaşmanın özünde direnen İtilâf devletleriyle bir anlaşmaya varmak umudunun olmadığı korkunç gerçeğiyle karşı karşıya kalıyorlardı. Esasen İngiltere, antlaşmanın değiştirilmesini isteyen Fransız ve İtalyan basım ve politikacılarının karma korosuna katılmıyordu. Dolayısıyla Cumhuriyetçiler, o sıralarda çok gereksindikleri Sovyet Rusya ile bir çatışmaya tutulamazlardı. Bu yüzden, Gümrü´de Ermenilere ve İnönü´nde Yunanlılara karşı kazandıkları ve 1921 Şubatında Londra Konferansına çağrılmalarına başlıca neden olan zaferlerden sonra, tüm durumu tekrar gözden geçirerek, bu kez daha fazla pazarlık gücüyle, Sovyet Rusya ile yeniden görüşmelere başlamaktan başka çözüm yolu göremiyorlardı. Bolşeviklerle yeniden görüşmeye başlamadan önce, onlarla bir anlaşmaya varmalarını köstekleyen ve fazlasıyla göze çarpan bazı engelleri ortadan kaldırmak kararım alıyorlardı.


Bolşevikler de, Cumhuriyetçilerin Ermenilere ve Yunanlılara karşı kazandıkları zaferlerden; Cumhuriyetçilere karşı ayaklanan Çerkez Ethem´in milis gücünü yenilgiye uğratmalarından ve Cumhuriyetçilerin Londra Konferansına çağrılmalarından fazlasıyla etkileniyor; bir süre önce İstanbul’da kurulan Tevfik Paşa kabinesine kuşku ile bakıyorlardı, çünkü bu kabinenin, Cumhuriyetçilerle bir anlaşmaya varılmasına ortam hazırlamak amacıyla İngilizlerce kurdurulduğuna inanıyorlardı. Bu yüzden, Cumhuriyetçilerin daha fazla düşmanlığını kazanarak onları bu sırada tamamen Batı´ya kaptırmanın akılsızlık olacağını anlıyor; Cumhuriyetçi Türkiye´ye karşı tutumlarını değiştirmeye başlıyorlardı.


Bundan sonra her iki ülkenin yönetimleri, bir anlaşmaya varmalarını köstekleyen başlıca engellerden bazılarını kaldırmaya başlıyorlardı. Ermeni sorununda Bolşevikler, Cumhuriyetçileri, Gümrü Antlaşmasıyla elde ettikleri savaş ganimetlerinden ötürü eleştirmeden vazgeçerek, Ermeni topraklarını boşaltmalarını istemekte hâlâ direnmekle birlikte, tüm sorunun Moskova´da yapılacak bir konferansta çözüme bağlanacağı umuduyla, bu konuda daha ileri gitmekten kaçınıyorlardı. Cumhuriyetçiler, savaş ganimetlerinde kesinlikle direnmekle birlikte, birçok özürler öne sürüyor; Ermenistan´daki yeni Bolşevik yönetiminin gönlünü almaya çalışıyorlardı. Ermenistan´ın Bolşevikleştirilmesine ve Kafkasya´da Sovyetlere karşı yayılma emel-leri olmadığına dair Cumhuriyetçilerce verilen güvenceden sonra, Bolşevikler, Cumhuriyetçilerin Kafkasya’daki emellerinden artık kuşkulanmıyorlardı.


Türkiye´deki komünistlere karşı baskı sürdüğü halde, Sovyet yönetimi bu konuyla ilgili haberlerin önemini azaltıyordu; örneğin, Anadolu’da komünist örgütleri kurmak amacıyla Trabzon’a giden ve 28 Ocak 1921´de denizde boğulan Mustafa Suphi 15 komünist ile yoldaşının boğulmaları haberini, Türk-Rus ilişkilerini etkiler düşüncesiyle, iki aydan fazla bir süre gizli tutuyordu. Rusların bu tutumuna karşılık veren Cumhuriyetçiler, gereğinden fazla ödün vermemek koşuluyla, onları elden geldiğince memnun etmeye çalışıyorlardı.


Mustafa Kemal, Anadolu´da Bolşevik davranışlarını önleyici solcu bir akım ve bir halk yönetimi kurulmasının önemini sezerek, Rusların gönlünü alır umuduyla, ustaca davranıyor; 18 Ekim 1920’de, en yakın dostlarının üye olarak katıldıkları Türkiye Komünist Partisini kurduruyordu. O sıralarda Batı savaş kesimi komutanı bulunan Ali Fuat’a gönderdiği kapalı telyazısında, bu biçim davranışının nedenlerini şöyle anlatıyordu:

“ Bolşevikler, ülkemizde Bolşevik örgütü kurmak için olağanüstü davranışlara başlamışlardır. Bakü’ye gönderdikleri Mustafa Suphi ve dostları aracılığıyla Türkiye Komünist Merkez-i Umumisini kurmuşlardır. Tamamen Bolşevik görüşlerine kazanılan saf ve saf olmayan adamları kıyının her noktalarına çıkardıkları gibi, içeride de Eskişehir ve Ankara’ya dek göndermişlerdir. Bunların amacı, ülkede sosyal bir devrim yapmaktır. Bu durumda ülke, 3. Enternasyonale bağlanacak ve böylece Bolşevikler, hiçbir sorumluluk ve yardıma gereksinmeden, bizi kendilerinden ayrılmaz bir biçime getirerek, Batılılarla siyasi pazarlıklarında daha güçlü bir durum elde etmiş olacaklardır.


Biz, bu durum üzerine, ilk olarak ülkeyi elimizde tutarak, ne devrim gerekiyorsa yönetim aracılığıyla yaparak, anarşi ve devrim suretiyle Rus uyrukluğuna engel olarak ve Moskova’daki murahhas heyetimizin görüşmelerinin olumlu veya olumsuz bir sonuca varmasını çabuklaştırarak, Ruslar ne yardımda bulunacaklarsa, miktarına bakmayarak kabul etmekle sorumluyuz. . . Rus sorunu bir sonuca bağlanıncaya dek İngilizlerle. . . hafif bir ilişki imkânını korumak istiyoruz. İngilizler nasıl iç propaganda ile ülkemizi kısmen ellerine getirmişler ve geçirmek istiyorlarsa, Ruslar da her şeyden önce ülkemizi ellerine geçirmek istiyorlar. . . kayıtsız şartsız Rus tabiiyeti demek olan içerideki komünizm örgütü, gaye bakımından tamamen bize karşıdır. Gizli komünist örgü- tünü her biçimde tutuklamak zorundayız. . . Doğu ve Batı ile belirli bir sonuca varmadan devrimden kaçınmalı ve . . . ne yapılacaksa yönetim aracılığıyla yapılmalıdır. Ama Komünizm ve Bolşevizm’e açıktan açığa karşı konulmasını uygun görmüyorum”


Ali Fuat’a iki hafta sonra gönderdiği kapalı telyazısında, Komünistliğin uygulanma yetenekliği konusunda Rusya’da bile açık görüş olmadığını; dış ve içten bu akımın çeşitli amaçlarla Anadolu’ya girdiğini öne sürüyor ; buna karşı makul tedbir alınmazsa, ulusun çok gereksindiği birlik ve düzeninin bozulması olasılığına, en makul ve olağan tedbir olarak, aklı başında arkadaşlardan, yönetimin bilgisi içinde bir Türkiye Komünist Partisi kurulmasının önemine değiniyor ; böylece ülkede benzer akımları bir noktada toplamanın mümkün olacağını ; Cumhuriyetçi önderlerden Fevzi, Ali Fuat, Karabekir, Refet ve İsmet Bey’1erin de bu partiye gizli olarak girmelerini uygun gör- düğünü ; bu kişilerin, akımı kolayca yönetebileceklerini belirtiyor, şöyle diyordu :
“ . Sosyalizm ve komünizm ilkelerinden hangilerinin ve ne aşama kadar bizce uygulanabileceği, hazım ve kabul görüleceği, Türkiye Komünist Partisinin propagandasına karşılık ulusun göstereceği görüşlerle ve zamanla anlaşılacaktır. Ordunun her vakitten çok büyük bir disiplinle komutanlarının eli altında bulunmasına son derece dikkat ve önem verilmelidir . Komünizm akımı sonuçta Ordunun en büyük komutanları arasında kalmalıdır.


Mustafa Kemal’i Türkiye’de resmi bir komünist partisi kurmaya sevk eden başka nedenler de vardı : Cumhuriyetçi Türkiye, Sovyet yardımına gereksiniyordu. Moskova’ya giden Türk kurulu bu yardımı etken biçimde elde edememişti. Sonra Türkiye ile bir ittifak kurmaları için Sovyet önderlerini güzel sözlerle çelmek istiyordu. 3. Enternasyonale katılmak amacını güdecek Türkiye resmi Komünist Partisini bir koz olarak kullanıyor; bu davranışıyla, BMM’ndeki solcuları da tatmin edeceğini ; Türkiye, Batı ile olan mücadelesini kaybeder ve Bolşevik Rusya’nın işgaline uğrarsa, böyle bir partinin çok işe yarayacağını düşünüyordu "´. Böylece Mustafa Kemal, Anadolu’da resmi bir komünist partisi kurmakla, bir taşla birkaç kuş vurmaya yelteniyordu. Aynı zamanda, Anado1u’daki diğer tüm komünist akımlarını yasaklıyor ; ülkede iki komünist partisinin varlığının gerekmediği özürüyle, yeraltı komünist örgütünün üyelerinin tutuklanmalarını buyuruyor ; kendini iktidardan düşürerek yerini almayı tasarlayan Çerkez Ethem´in milis gücünü yenilgiye uğratarak, onları, Yunanlılara sığınmaya zorluyor ; Cumhuriyetçi Türkiye’nin Bolşevizm’le pek az ilişiği olduğu izlenimini vererek, Londra Konferansına ortam hazırlıyordu.


Mustafa Kemal, bir Türk - Rus anlaşmasını önleyici engelleri ortadan kaldırmaya devamla, Kâzım Karabekir’in önerisi üzerine, Enver Paşa’ya bir telyazısı göndererek, İslam dünyasında, özellikle Türkistan, Afganistan, İran ve Hindistan gibi uzak ülkelerde çalışmalarını sürdürmeye üsteliyor, ama bu konuda Rusları kuşkulandırmamasını, sonra çalışmaları hakkında Ankara’ya sürekli bilgi iletmesini tembihliyordu. Bu arada Mustafa Kemal´in itibarı Sovyet önderlerinin gözünde yine büyümeye başlıyor; o sıralarda Enver Paşa’nın hizmetlerine ihtiyaç olmadığını sezerek, onu, yine yararlı olacağı zamana dek rafa kaldırıyorlardı.
Cumhuriyetçilerle Gürcüler arasındaki ilişkiler konusunda, Ankara, 22 Kasımda Moskova’ya başvurarak, Türkiye ile Gürcistan arasında dostluk ilişkileri kurulması için görüşmeler yapılmasına karşı çıkıp çıkmadığını sorduğunu, ama buna karşılık verilmediğini hatırlatıyor; bunun üzerine Moskova, Türkiye’nin Gürcistan’la bir anlaşması olmadığına dair verdiği güvenceyi dikkate alarak, Türkiye-Gürcistan ilişkilerinde kendine karşı sinsi bir amaç olmadığı sonucuna ulaşıyordu. Cumhuriyetçilerin Londra Konferansına çağrılmalarına gelince,
Ankara, konferansa katılacak Cumhuriyetçi kurulunun Londra’ya hareket etmek üzere olduğunu nezaket gereği olarak Moskova’ya duyuruyor; bu konferansta tatmin edici bir anlaşmaya varılmazsa, itilaf devletlerinin içyüzünün meydana çıkacağını; ama konferansta başarı sağlanırsa, Sovyet Rusya’nın da yararlanabileceği bir barış döneminin başlamış olacağını; Cumhuriyetçilerin, Sovyet Rusya’nın dostu olduklarını konferansta unutmayacaklarını ve konferanstaki görüşmeler konusunda Rusya’ya bilgi ileteceklerini ekliyor; buna karşılık olarak, Londra’daki Sovyet temsilcisi Krassin’in, İngilizlerle Ruslar arasında bir ticaret anlaşması imzalanması konusunda yaptığı görüşmeler ve Sovyet Rusya’nın Doğu’yla ilgili olarak aldığı kararlar konusunda bilgi talep ediyordu.
Ankara’nın içtenliğinden memnun görünen Moskova, önemli olaylar konusunda iki tarafın birbirine bilgi vermesinin önemine değiniyor; bu arada İngiltere’nin, Sovyet Rusya’dan, gerek Anadolu’da gerekse diğer Doğu ülkelerinde, İngiliz çıkarlarına karşı herhangi bir davranışta bulunmamasını dilediğini bildiriyor; Ankara’ya gönderdiği notada şöyle diyordu :

“İngilizler bize yenilgiye uğratılmış bir ulus işlemi yaparak, Doğu ile olan ilişkilerimizi koparmaya yeltendiler; ama bu konudaki önerilerini incelemeye bile karşı çıktık. Ancak, İngiliz ve Sovyet ülkelerinde, birbirimize karşı propaganda yapmamayı üstenerek, basit bir ticaret anlaşması imzaladık. Bu anlaşmadan tek amacımız, ekonomik güçlüklerimizi gidermektir. Sovyet Rusya’nın makine ve ham maddelere ivedilikle ihtiyacı vardır. Ama İngiltere, bizimle diplomatik ilişkiler kurmadan bizi kendisine bağlayacağını sanıyorsa aldanıyor.”


Moskova’nın verdiği bu bilgi, Cumhuriyetçileri tatmin etmiyordu. Sovyet Rusya ile İngiltere’nin bir ticaret anlaşması imzalamaları sonunda, Türkiye’nin açıkta kalması olasılığından korkuyorlardı. Cumhuriyetçilerin bu endişelerini duyan Çiçerin, Ankara’ya gönderdiği sözlü bir mesajda, söz konusu ticaret anlaşmasını karşın, ne olursa olsun, Sovyet Rusya’nın, Cumhuriyetçi Türkiye´ye ve Doğu ülkelerine yardımı sürdüreceğine dair güvence veriyordu " .


Bu arada Londra Konferansına katılan Bekir Sami’nin Fransız Başbakanı M. Briand ile imzaladığı gizli antlaşma, Sovyet kuşkularını yeniden kamçılıyor ; Dışişleri Komiseri Çiçerin, “Sovyet Rusya, Türkiye’yi ekonomik boyunduruktan kurtarmayı dilerken, Türkiye’nin özellikle Kafkasların Güneyinde, son zamanlarda ele geçirdiği ülkelerde, Fransızlara ayrıcalık hakları vermesine karşı çıkıyordu. Cumhuriyetçilerin buna karşılıkları şu oluyordu: Ruslar, İngilizlerle görüştüklerine göre, Türkler de Fransızlarla görüşebilirlerdi.


Bekir Sami’nin Ruslara verdiği güvenceye karşın, Londra Konferansı, Türk-Rus ilişkilerini o kadar etkiliyor, o kadar geriyordu ki, Mustafa Kemal, Sovyet kuşkularını yatıştırmak amacıyla, 6 Şubat 1921 tarihli Hakimiyet-i Milliye’de yayınlanan bir demecinde, Sovyet Rusya ile olan dostluğun daima iyi niyetle sürdürüldüğünü ;
Moskova’da toplanmak üzere olan konferansta hazır bulunacak Türk kurulunun Moskova’ya ulaşmak üzere olduğunu; bu konferansta tüm Kafkas sorunlarının, Türk ulusu ve ülkesinin çıkarlarına uygun bir biçimde kesinlikle çözümlenebileceği umudunu beyan ediyor; Londra Konferansına katılmaktan amacın, ulusal ilkelere göre, ulus ve ülkenin çıkarlarını elde ederek dünya barış ve düzeninin yeniden kurulmasına yardım etmek olduğunu; bunun, Türkiye´nin Rusya ile olan dostça ilişkilerini bozmasının kesinlikle söz konusu olamayacağını; esasen Sovyet yöneticileri, Moskova Konferansında Türklerin içtenliğinden kuşkulanamayacaklarından, bu davranışın onlarca da olağan sayılacağını beyan ediyordu.


Mustafa Kemal, daha önce Çiçerin’e gönderdiği kapalı tel-yazısında, Sovyet Rusya’dan, “insanlığın kurtuluşu savaşma katılan bir ülke” olarak övgüyle söz ediyor, bu konuda çok gerekli olan bir Cumhuriyetçi-Bolşevik ittifakının, ancak yanların birbirlerinin nüfuz bölgelerine saygı göstermeleriyle kurulabileceğini anıştırıyordu.
Yine Mustafa Kemal, Sovyet Rusya’nın, Dağıstan’ın bağımsızlığını tanıması dolayısıyla, 3 Ocak 1921’de Lenin’e gönderdiği mektupta :


“Bu mesut kararın, Bolşevizm dünyasıyla İslâm dünyası arasındaki ilişkilere olağanüstü iyi etki yapacağına ve böylece bizleri şimdiki kapitalist yönetiminin hayat ve güç bulduğu Batı emperyalizmini devirmekten oluşan ortak amacımıza fazlasıyla yanaştıracağına kuşku duymuyorum. Bu mesut sonucun ancak sıkı işbirliği yapmamızla kabil olacağına inanıyorum” diyordu.


Bolşevikler, Çiçerin ve Lenin aracılığıyla ona verdikleri karşılıkta, Türk-Bolşevik ilişkilerinin uluslar (self-determinasyon) ilkesine dayandığı görüşünü onaylıyor ; Sovyet önderi Lenin, 1920 Aralığında düzenlenen 8. Sovyet Kongresinde, Türkiye ile olan ilişkilerin takviye edilmesinden söz ediyordu.


Böylece, Cumhuriyetçilerle Bolşevikler arasında yeniden görüşmelere başlanması için ortam hazırlanmış bulunuyordu. Ankara ile Moskova birbirlerine büyükelçi göndermişlerdi. 21 Kasımda Moskova’ya ilk Türk büyükelçisi atanan Batı savaş kesimi komutanı Ali Fuat, Sovyet başkentine giderken, 08 Aralıkta Kars’ta, Ankara’ya gitmekte olan ve beraberinde Cumhuriyetçilere iyi haberler götürmekte olan Sovyet büyükelçisi Budu Mdivani ile görüşüyordu. Kars’ta Kâzım Karabekir’le de görülen Sovyet büyükelçisi, Sovyetlerin, Cumhuriyetçi Türkiye ile siyasi ve askeri bir antlaşma imzalamaya hazır olduklarını ve Cumhuriyetçilerin koşullarını öğrenmek istediklerini bizzat Lenin’le Stalin’in kendisine bildirdiklerini söylüyor; Rusların, Türkiye’nin Doğu illerinden Ermenilere toprak verilmesini istediklerine değinilince, Budu Mdivani, bu sorunun yanlış anlaşıldığını öne sürüyor; daha sonra, Moskova’da havanın büsbütün değiştiğine ve bu kez Türk- Rus ilişkileriyle yalnız Sovyet Dışişleri Komiserliğinin değil, Türkiye’ye fazlasıyla önem verildiğinden, bizzat Stalin yoldaşın da yakından ilgileneceğine dair Karabekir’e ve Moskova’ya gitmekte olan Türk büyükelçisine güvence veriyordu.


Bu yeni gelişmelerin ışığı altında, iktisat Bakanı Yusuf Kemal (Tengirşenk)’in başkanlığında ve Eğitim Bakanı Dr. Rıza Nur, Azerbaycan’daki Cumhuriyetçi temsilcisi Memduh Şevket ve askeri danışman Saffet Beyden oluşan yeni bir Türk kurulu, 1920 Aralığının ilk haftasında Moskova’ya hareket ediyor, Türkiye’nin Moskova büyükelçisi Ali Fuat, yolda kurula katılıyordu. Kurula, BMM yönetimi adına Sovyet Rusya, Azerbaycan, Gürcistan, Kuzey Kafkasya, Dağıstan, Orta Asya İslam yönetimleri arasında barış ve ittifaka ait siyasi, askeri, savunma ve saldırma paktları konularında görüşmelerde bulunmak ve antlaşmalar imzalamak yetkileri veriliyor; görüşmelerin yapılacağı yer olan Bakü’ye gitmesi buyruluyordu. Ama yolda, Dışişleri Bakan vekili Ahmet Muhtar’dan alınan kapalı telyazısında, Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin Bakü’ye gidemeyeceğinden görüşmelerin Moskova’da yapılacağı bildiriliyordu.

Türk kurulu, 18 Şubat 1921’de Moskova´ya varınca, askeri törenle karşılanıyordu; ama akşama doğru Çiçerin ve yardımcısı Karahan’la yapılan ilk görüşme hiç de iyi başlamıyordu. Çiçerin, yapılan ilk görüşmede, Türk kurulunun Moskova’ya Ruslarca çağrılmadığını öne sürüyor ; bunun üzerine Yusuf Kemal, Sovyet Rusya’nın Ankara büyükelçisi Budu Mdivani’nin Karabekir aracılığıyla kendisine gönderdiği ve Lenin’le Stalin’in, görüşmelerde bulunmak üzere bir Türk kurulunun ivedilikle Moskova’ya gönderilmesini dilediğini bildiren mektubu Çiçerin’e veriyor; Sovyet Dışişleri Komiseri bunu okuyunca bozuluyor ; Moskova’da çeşitli devlet delegelerinden oluşan bir konferans toplanacağını, Türklerin de ona çağrıldığını bildiriyordu. Buna karşılık veren Yusuf Kemal, Türklerin ancak Sovyet Rusya delegeleriyle görüşüp anlaşırlarsa bir antlaşma imzalamak için geldiklerini; başka yönetimlerle Moskova’da görüşecek bir işleri olmadığı gibi, sözü edilen konferansa katılmaya da yetkileri olmadığını söylüyor; Çiçerin bunu kabule zorlanıyor, ama İngilizlerle bir ticaret anlaşması imzalamak zorunda oldukları ve ittifak yapmanın esasen kendi ilkelerine uymadığı; Budu Mdivani’nin mektubunda siyasi anlaşmadan söz edildiği karşılığını veriyordu. Bu arada Türklerin komünistlere karşı sert işlemler yaptıklarını; Ermenistan’la olan savaşta Sovyet arabuluculuğunu kabullenmediklerini; Gümrü Antlaşmasının 5.maddesinde, komünistlere karşı Daşnaklara silahlı yardım vaadinde bulunduklarını ve birçok protestolarına karşın Gümrü´yü boşaltmadıklarını, Türk ordusunu Ermenistan topraklarında besleyerek, Ermenileri aç ve komünist örgütünü zayıf bıraktıklarını söylüyordu.

Türk kurulu, esas durumu anlatarak, komünistlere karşı kötü işlem yapılmadığını; ülke savunması ve iç güvenlik için gereken tedbirleri almakta Türklerin serbest olduklarını ; Ruslar daha önce Van ve Muş sorunlarıyla ilgili olarak görüşlerini açıklamış olduklarından, onların arabuluculuğuna başvurulmadığını, çünkü arabuluculuk yapamayacaklarının anlaşıldığını ; Gümrü Antlaşmasındaki 5. maddenin komünistliğe karşı değil, 4. madde yoluyla emperyalistlere karşı olduğunu ; Ermenistan antlaşma koşullarını uygular uygulamaz, Gümrü’nün boşaltılacağını bildiriyordu.


Türk temsilcileri, zaman kazanmak ve oyalayıcı bir yöntem uygulamak isteyen Çiçerin ve Karahan’la yaptıkları görüşmelerden esaslı bir sonuç elde edemeyeceklerini anlayınca, Sovyetlerin Ankara büyükelçisi Budu Mdivani’nin önerisine uyarak, Uluslar Komiseri Joseph Stalin’den derhal bir görüşme istiyor ;22/23 Şubat gecesi Stalin tarafından kabul ediliyor; bunu izleyen “oldukça açık ve içten” görüşme sırasında, Stalin, Rusların Türklerle ittifak akdedemeyeceklerini, çünkü İngilizlerle bir ticaret anlaşması yapacaklarını ; bundan amacın, ticaret an1aşmasina karşı olan Fransa ile bundan yana olan İngiltere’nin ve sonuçta Amerika’nın rekabetine yol açmak ve bunların Ruslara karşı olan ittifakını parçalamak olduğunu ; Rusların mücadeleyi kapalı ve açık olarak sürdüreceğini ; gereksindikleri malzemeleri İngiltere’den alarak itilaf devletlerinin ittifaklarını parçalayarak önemli bir başarı sağlamış olacaklarını ; bu yüzden ticaret anlaşmasına zarar verecek her şeyden kaçınmanın Türklerin de çıkarları gereği olduğunu ; ittifaktan amaç para, silah ve insan yardımı ise, bunu hemen yapabileceklerini; bir kardeşlik antlaşması imzalamaya hazır olduklarını, çünkü onda ticaret anlamasına zarar verecek bir şey olmadığını söylüyordu. Ermenistan sorununun görüşülüp görüşülmeyeceğine dair Türk temsilcilerinin sorusuna, “Siz, Ermenistan sorununu kendiniz çözümlediniz. Eğer daha çözümleyeceğiniz bir şey kalmışsa, onu da çözümleyiniz, ama zamanını kesinlikle bize bildiriniz”, diyor ; Türklerin Gümrü’yü ne vakit boşaltacaklarını soruyor ; “antlaşma uygulanır uygulanmaz” karşılığını alıyordu.

Stalin, Çiçerin üzerinde etkisini kullanmış olsa gerek, çünkü Türk kurulu ertesi akşam onu ziyarete gidince, onda şaşılacak bir değişme görüyordu. Çiçerin, Ermeni sorunuyla ilgili önerisinin yanlış anlaşıldığını ileri sürerek, bunun Ankara ve Anadolu’da Rusya’ya karşı kötü görüşlere yol açmasından üzüldüğünü söylüyor ; “Artık bu konuyu kapayalım ; birbirimize hatalar, suçlar isnadından vaz geçelim ; işimize bakalım. Yeterlikle görüş teatisinde bulunduk. Askeri konular iki gün zarfında Savunma Komiserliği ve Başkomutanlık katlarında görüşülsün ; siyasi konular ise 26 Şubatta oturumlarına başlayacak bir konferansa bırakılsın” diye ekliyor ; bu önerisi Türklerce kabul ediliyordu.


Moskova Konferansı, 26 Şubat 1921’de Haritonenko Sarayında resmen oturumlarına başlıyordu. Konferansta BMM yönetimini iktisat Bakanı ve Kastamonu milletvekili Yusuf Kemal; Eğitim Bakanı ve Sinop milletvekili Dr. Rıza Nur ve Ankara milletvekili büyükelçi Ali Fuat; Sovyet yönetimini ise Dışişleri Komiseri Georgi Vasilieviç Çiçerin’le Pan Rus merkez yürütme komitesi üyesi Celâlettin Korkmazof temsil ediyorlardı. Konferansın açış konuşmasında Çiçerin, konferansın amacının Rusya ile Türkiye arasında bir yıl önce ana hatları çizilen bir dostluk antlaşması imzalamak olduğunu izah ediyordu. Ondan sonra söz alan Yusuf Kemal, Kızıl Ordu’dan övgüyle söz ediyor ve Ruslarla Türklerin tarihte ilk kez aynı düşmana karşı kendi çıkarları için savaşmakta olduklarını, dolayısıyla tüm dünyaya gösterecekleri bir antlaşmaları olması gerektiğini söylüyordu.

Her iki taraf, 1920 Ağustosunda parafe edilen antlaşma tasarısını görüşmelerin özü olarak almayı kabulleniyor; bu arada siyasi, hukuk i ve tahrir komisyonları olmak üzere üç komisyon kuruluyordu. Bunu izleyen günlerde, Türkiye’nin sınırları sorunu siyasi komisyonda görüşülürken Çiçerin, Gümrü Antlaşmasını kabullenmiyor ; bunun artık işbaşında olmayan Daşnak yönetimince imzalanmış olduğunu öne sürüyor ; Misak-ı Milliye de karşı çıkarak, Batum’un Türk sınırları içine girmesine karşı çıkıyordu. Türk kurulu, Misak-ı Milli’den zerre kadar fedakârlık yapmaya yanaşmıyor ; Gümrü Antlaşmasının yürürlükte olduğunu öne sürüyor; Batum’u istiyordu. Görüşmeler bir çıkmaza doğru gidiyordu. Çiçerin, Sovyet sivil ve askeri önderleriyle görüşürken : “Türkler bize ültimatom (kesin süreli öneri) veriyorlar” diyordu.


Bu arada Azerbaycan temsilcisi Behbud Şahtahtinski ve Enver Paşa, Sovyet yönetiminin, Türk kurulunun Doğu sınırlarıyla ilgili dileklerini küçük bir değişiklikle kabule hazır olduğuna dair Stalin ve Çiçerin adına kurula güvence veriyorlardı. Konferansın kesilme tehlikesi o kadar ciddiydi ki, Enver Paşa, Batum’dan vazgeçmelerini ve Sovyet Rusya ile ivedilikle bir antlaşma imzalamalarını Türk kuruluna öneriyor; ama Türk kurulu, Misak-ı Milli ve Gümrü Antlaşması üzerinde direniyordu. Enver Paşa’ya göre, Londra Konferansının (Şubat 1921), Türkiye’nin 1914 sınırlarından söz bile etmediği bir sırada, Anadolu diplomatik kurulunun bir kasaba üzerinde direnerek görüşmeleri uzatması, Rusları, Türkiye’ye karşı olan siyasetini değiştirmeye sevk edebilirdi. 9 Mart 1921’de Cemal Paşa’ya gönderdiği mektupta, Çiçerin´in dileği üzerine, Ankara kuruluyla görüşerek, “Londra’da çılgın bir karar alınmadan önce”, Ruslarla ivedilikle bir antlaşmaya varmalarını önerdiğini bildiriyordu.


3 Mart günü, Stalin, Türk kuruluyla şahsen görüşmek dileğinde bulunuyor; onlara, Sovyet Dışişleri Komiserliğiyle bir anlaşmaya varamazlarsa, kendisiyle anlaşabileceklerini, ama Batum konusuyla çok ilgilendiğini söylüyordu. Türk temsilcileri ona Misak-ı Milli’nin önemi ve değişmezliği konusunda bilgi veriyor; Misak-ı Milli kabul edilirse, Türklerin Batum şehri ve limanının yönetimini halka bırakmaya ve Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan ve Türkiye’nin oradaki ekonomik çıkarlarını tanımaya hazır olduklarını; Batum’un geleceği konusunda bir karara varmak amacıyla, bu devletler arasında bir konferans yapılmasını öneriyorlardı. Stalin, böyle bir konferans yapılmasının gereğinden şüpheli bulunuyor, ama bu konuda Türk kurulu ona güvence veriyordu. Bunun üzerine Batum’a bir miktar toprak eklenmesini istiyor; Türk kurulu, Misak-ı Milli kabul edilirse bu görüşe yanaşabileceğini; gerekirse ve Türkiye’nin güvenliği güven altına alınırsa, Gümrü’yü de boşaltmaya hazır olduklarını; Türkiye ve Azerbaycan’ın koruyuculuğu altında Nahcivan’a bağımsızlık verilmesinden yana olduklarını bildiriyorlardı.


Stalin, genellikle Türk temsilcileriyle uymuyor ve Sovyet yönetimini de buna inandırmaya üstleniyorsa da, ertesi gün Çiçerin’le yapılan görüşmede, Sovyet Dışişleri Komiseri, Türkiye’nin Batum’dan geçmek hakkına karşılık, Sovyet Rusya’ya da Trabzon’dan geçmek hakkının verilmesini diliyor, ama bu konuda BMM yönetiminden sıkı yönerge almış olan Yusuf Kemal, bu Rus dileğini kabul etmiyordu. Konferans sona ermek üzere olduğundan, Yusuf Kemal, Ankara’dan yeni yönerge diliyor; Dışişleri Bakanı Bekir Sami’nin bu sırada Avrupa’da itilaf devletleri temsilcileriyle çevirdiği düzenlerin Ruslar üzerinde kötü etki yarattığını; Rusların Türklerden gittikçe kuşkulanmaya, kurula birçok güçlükler çıkarmaya başladıklarını bildiriyor; Moskova görüşmeleri sonuca varmadan önce, İtilâf devletleriyle bir anlaşmaya varılmamasını, çünkü İngilizlerin Doğu’da Türk çıkarlarını Ruslar kadar tanımak niyetinde olmadıklarını; sonra Türklerin Fransızlarla bir anlaşmaya varmak üzere olduklarına inanan Rusların, Türkiye’ye yardım konusuyla ilgili gizli protokolü imzalamaktan kaçındıklarını; Ankara, Rusların kuşkularını giderirse, onlardan ek yardım alınabileceğini bildiriyordu.


9 Martta Türk kurulu Stalin’le yeniden görüşüyor; uzun süren bu görüşme sırasında, Moskova Antlaşmasının özünü teşkil edecek önemli noktalarda görüş birliğine varılıyor; bu noktalar bir tasarı biçiminde kaleme alınıyor ve 18 Mart 1921’de Moskova Antlaşması resmen imzalanıyor, ama taraflar, bu tarihi, İstanbul’un itilaf devletlerince işgal edildiği günün yıldönümü olan 16 Mart olarak değiştirmeyi kabulleniyorlardı. Moskova Antlaşmasının önemli maddeleri kısaca şunlardı: yanlar, birbirlerine zorla kabul ettirilen herhangi bir barış antlaşmasını tanımayacak; Sovyet yönetimi, Türkiye ile ilgili olan, ama sınırları Misak-ı Milli’de saptanan BMM yönetiminin kabullenmeyeceği herhangi bir antlaşmayı tanımayacak ; Batum, Gürcistan’ın yönetiminde kalacak, halkına özerklik verilecek, gümrük resmi ödemeden Türkiye’nin Batum limanından geçme hakkı olacak; Nahcivan’a Azerbaycan’ın koruyuculuğu altında yerel özerklik verilecek ; iki yan, Doğu uluslarının hürriyet ve bağımsızlığını tanıyacak ; Boğazlar, tüm ulusların gemilerine açık olacak ; Boğazlar rejimi, Karadeniz’de kıyısı olan devletler arasında yapılacak bir konferansta, İstanbul’un güvenliğine, Türkiye’nin kesin egemenliğine uygun biçimde saptanacak; yanlar, kendi sınırları içinde diğer yana düşman akım ve örgütlerin kurulmasına izin vermeyecek ; o güne dek iki ülke arasında imzalanan ve ortak çıkarları yararına olmayan antlaşmalar hükümsüz sayılacak ; Sovyet yönetimi kapitülasyonları tanımayacak. Çiçerin ayrıca Yusuf Kemal’e gönderdiği resmi bir mektupta, Sovyet Rusya’nın Türkiye’ye, ekonomik kalkınması için her yıl 10 milyon ruble tutarında mali yardımda bulunacağına söz veriyordu.


Moskova Antlaşması, 7 Temmuz 1921’de BMM’nin onayına sunuluyor; Doğulu bazı milletvekillerinin karşı çıkmalarına karşın, aleyhte 5 oya karşı 201 oyla onaylanıyor; bunun ardından söz alan Yusuf Kemal, Doğulu milletvekillerini, bu antlaşmadan yana oy vermemekte haklı görüyor, ama ulusal çıkarlar adına antlaşmanın imzalanması gereğini anlatmaya çalışıyordu "´.


Moskova Antlaşması, iki yana çıkar saylıyordu. Sovyet Rusya, İtilaf devletlerine karşı yeni bir dost kazanıyor; Kafkasya ve Doğu’daki İslam ülkelerinde kendi durum ve etkisini güçlendirerek denkleştiriyor; Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya’da, Sovyetlere karşı isyan çıkması olasılığını ortadan kaldırıyor ; Sovyet ülkelerini korumak amacıyla Türkiye’nin Boğazlardaki durumunu kuvvetlendirmek ve ileride bu ülkeyi Bolşevikleştirmek umudu beslemeye başlıyordu. Öte yandan Cumhuriyetçi Türkiye, Moskova Antlaşmasıyla büyük bir diplomatik zafer kazanıyor; ulusal dileklerini bir aşama değin gerçekleştiriyor ; Doğu sınırlarını güven altına alıyor ; hukuken tanınarak, uluslararası itibarini arttırıyor ve Türk-Rus yanaşmasından çok kaygılanan itilaf devletlerine karşı büyük bir koz kazanıyor ; Sovyet Rusya’dan yârdim sağlıyor ; Türkiye’nin, Rusya’nın Kafkaslardaki peykleriyle olan bazı anlaşmazlıklarını Moskova’nın yardımıyla bir çözüme bağlamak imkânını sağlıyordu"


İki yana sağladığı çıkarlara karşın antlaşma, iki ülke arasında kuşku ve güvensizlik tohumları serpiyordu. Yanların, kendi sınırları içinde, diğer yana düşman örgüt veya akımlara izin vermeyeceklerine dair 8. madde, Sovyet Rusya’nın, kendi yönetimindeki ülkelerde, özellikle Müslümanlar ya da Türk asıllı halklar arasında Cumhuriyetçilerin Pan-Turancı veya Pan-İslamcı davranışlarda bulunmaları olasılığından kuruntu duyduğunu; Cumhuriyetçi Türkiye’nin de, kendi sınırları içinde komünist akımı ve Bolşevik emellerinden çekindiğini gösteriyordu. Dolayısıyla Moskova Antlaşmasının geleceği pek parlak görünmüyordu

Sizde Görüşlerinizi Bildirin

Yorumlar

Bu Yazıya Henüz Yorum Yapılmadı !